Door Gauri Bhagwat
Van 25 tot en met 28 juni 2024 volgden negentien deelnemers van universiteiten in binnen- en buitenland de Summerschool Digitale Collecties bij de KB in Den Haag. Terugblik op een programma vol theoretische inzichten en praktische vaardigheden.
In de zomer van 2024 vond de eerste Summerschool Digitale Collecties plaats: een programma van de KB en het Huizinga Instituut waarin deelnemers de rijke collecties van de KB – van gedigitaliseerde historische kranten tot gearchiveerde websites – en de complexe processen erachter konden ontdekken.
Het programma begon met een kennismaking met de geschiedenis, de huidige status en de kenmerken van de digitale collecties van de nationale bibliotheek. Een belangrijk onderdeel hiervan is (de constructie van) de webcollectie en de cruciale rol die deze vervult in het bewaren van eenentwintigste-eeuwse digitale publicaties. In verschillende sessies werd ingegaan op de technische complexiteit van WARC-files en de uitdagingen van webarchivering ten opzichte van het archiveren van traditionele media. Ook werd gekeken naar de rol van webcollecties in geesteswetenschappelijk onderzoek, waaruit nog onontgonnen mogelijkheden voor onderzoek naar voren kwamen.
Rol van metadata
Daarnaast was er veel aandacht voor een van de meest gebruikte digitale bronnen: de gedigitaliseerde historische kranten op Delpher. De deelnemers kregen inzicht in de nauwgezette processen achter Delpher en de rol van metadata voor de toegankelijkheid van onderzoek, en ze bogen zich over de vraag wat een ‘digitaal object’ is. Aanvullend deden ze praktische inzichten op over optical character recognition (OCR) en handwritten text recognition (HTR): technologieën die tekst omzetten naar voor een machine leesbare tekst en zo de toegang tot historische teksten een nieuw leven geven.
Deelnemers gingen ook zelf met de gedigitaliseerde kranten aan de slag tijdens het Jupyter Notebooks-practicum. Met Python analyseerden ze de kranten en waagden ze zich op basis van enkele simpele visualisaties aan een eerste interpretatie van hun analyse. Zelfs de deelnemers zonder programmeerervaring vonden dit practicum toegankelijk en zagen mogelijkheden voor verdere verkenningen van de digitale collectie.
Kennis van technische aspecten
Naast websites en kranten kwam ook het digitaliseren van middeleeuwse manuscripten aan bod. Het projectteam van de KB dat rondreist en manuscripten in kleine Nederlandse instellingen fotografeert, demonstreerde het digitaliseringsproces. Deze demonstratie, en de discussies daarna, leverden fascinerende inzichten op over het behoud en de toegankelijkheid van deze historische teksten.
Bij het werken met al deze gedigitaliseerde bronnen is kennis van de technische aspecten cruciaal. In sessies over TEI-XML-, PDF- en EPUB-formaten kregen de deelnemers dan ook een uitgebreid inzicht in digitale tekstedities en hun toepassing in onderzoek.
Een belangrijk aspect van de Summerschool was ten slotte digitalebronnenkritiek. Meerdere sprekers wezen op vooroordelen en hiaten in de KB-collecties en benadrukten de noodzaak om deze te herkennen en aan te pakken. Ook maakten zij duidelijk wat de KB juridisch met haar collecties kan doen en met welke beperkingen onderzoekers rekening moeten houden.
Creatieve ideeën presenteren
De theoretische en praktische sessies culmineerden in een symposium waar deelnemers de creatieve ideeën presenteerden die ze tijdens de Summerschool hadden ontwikkeld. De onderwerpen liepen uiteen van historische cartografische netwerken tot hedendaagse opvoedingskwesties, en van de weergave van heiligen in middeleeuwse gebedenboeken tot genderrollen in Surinaamse contractarbeid. De afsluitende paneldiscussie reflecteerde op de geleerde lessen en op toekomstige onderzoeksrichtingen, waarbij werd benadrukt hoe innovatieve onderzoeksmogelijkheden voortkomen uit interdisciplinaire betrokkenheid.
Kritisch denken en samenwerking
Een hoogtepunt van de Summerschool was de dynamiek tussen de onderzoekers en de collectiebeheerders bij de KB. Hieruit werden de uitdagingen duidelijk op het gebied van digitalisering, auteursrechtkwesties en technische beperkingen. Begrip van deze factoren is essentieel voor onderzoekers om de reikwijdte en grenzen van de digitale collecties op waarde te kunnen schatten. De interactie tussen collectiebeheerders en onderzoekers bevordert ook een wederkerige relatie waarin nieuw onderzoek lacunes en beperkingen in collecties kan signaleren en toekomstige digitaliseringsprojecten kan helpen richting te geven. De Summerschool Digitale Collecties stimuleerde zo kritisch denken en samenwerking, en bood de deelnemers de tools en kennis om digitale collecties effectief te kunnen gebruiken.
Gauri Bhagwat is masterstudent rare book and digital humanities aan de Université Bourgogne-Franche-Comté en stagiaire bij KB, nationale bibliotheek (Engelse tekst); Bjorn Schrijen adviseur Onderzoek en Kennisdeling bij KB, nationale bibliotheek (Nederlandse vertaling).
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.