Choreografe Katja Heitmann en tien dansers creëren een archief van menselijke beweging. IP bracht een bezoek aan het museum van de uitstervende lichamelijke beweging, Motus Mori, en deed een donatie aan het archief.
Door: Mirjam Raaphorst
Enige tijd geleden werd Katja Heitmann op straat aangehouden door een agent in burger. Ze had zich kort tevoren spontaan omgedraaid omdat ze iets was vergeten. Dat bleek een verdachte beweging te zijn. De agent vertelde dat een nieuw veiligheidssysteem werd getest om afwijkend gedrag op te sporen. Katja’s manoeuvre was op dat moment verdacht.
‘Kan je als mens straks nog onverwachtse bewegingen maken?’ vraagt Katja zich af. ‘Mag je nog twijfelen en onbewust handelen? Als we ons allemaal conformeren aan dezelfde beweging, zijn we dan nog mens? En hoeveel ruimte is er voor twijfel in een wereld die wordt gedomineerd door veiligheidssystemen, Siri en Google Maps? Deze vragen vormden de aanleiding voor Museum Motus Mori, waarin we juist op zoek gaan naar de unieke bewegingen die ons mens maken en deze proberen te archiveren.’
Bewegingsinterview
Afgelopen herfst was Marres, Huis voor Hedendaagse Cultuur in Maastricht, het thuis van Motus Mori. Katja en tien dansers waren daar zes weken lang, zes dagen per week, vijf uur per dag aan het werk om een archief te creëren van menselijke beweging. ‘Het archiveren van bewegingen heeft iets paradoxaals,’ vertelt Katja. ‘Op het moment dat je ze bewaart en statisch maakt, is het geen beweging meer. In Motus Mori blijft het archief, dat in het lichaam van de dansers zit, daarom letterlijk in beweging.’
Elke dag worden er in Motus Mori mensen uitgenodigd voor een ‘bewegingsinterview’, zo ook ondergetekende. Tijdens het interview analyseert een danser, die een expert is op het gebied van beweging, de geïnterviewde en gaat op zoek naar haar of zijn unieke en karakteristieke houdingen. Katja: ‘Je maakt ze vaak onbewust en ze verschillen per mens. Zo bewegen oudere mensen door lichamelijke beperkingen vaak anders dan jongeren, maar deze bewegingen zijn net zo uniek en bijzonder als die van de jongere generatie.’
Om de unieke houdingen te ontdekken, observeert de danser de deelnemer en stelt een aantal vragen. Ondergetekende blijkt een bijzondere manier van zitten en het in elkaar vouwen van de handen te hebben. De danser neemt deze houdingen en bewegingen over en voegt ze toe aan haar repertoire, en daardoor aan het archief. In het museum zijn de dansers constant in actie. Ze bewegen in een vertraagd tempo door de ruimte en nemen daarbij de houdingen en bewegingen van de geïnterviewden aan, zodat deze elke dag worden uitgevoerd, gereconstrueerd en bewaard. De dansers zíj́n het archief.
Perfectie
Waarom deze zoektocht naar de menselijke beweging en de wens om die te behouden? Katja beschrijft een aantal zaken die haar voor dit museum hebben geïnspireerd. Neem de huidige tendens in onze maatschappij om alles te willen perfectioneren. ‘Er wordt in het lichaam ingegrepen, DNA kan worden aangepast, wetenschappers proberen ouderdom uit te stellen. Als de mens zo doorgaat met het uniformeren van het lichaam, dan gaat iedereen op elkaar lijken. Bovendien: wat is de norm en wie bepaalt dat? Zal dan niet de essentie van de mens verdwijnen?’
Mooie lach
Twee jaar geleden heeft Katja samengewerkt met vijftig dansstudenten voor het project Siri loves me. Het viel haar op dat bijna alle studenten dezelfde soort lach hadden met een perfect gebit met mooie witte tanden. Bij oudere generaties, die geen bezoekje hebben gebracht aan de orthodontist, is er meer diversiteit in de lach; mensen hebben soms scheve tanden of missen een deel van het gebit. Katja: ‘Het project Siri loves me was een experiment waarin we onderzochten in hoeverre je mensen gelijk kunt maken. Wanneer is iemand geen mens meer, wat gaat er dan verloren?’
Categoriseren
De tendens tot optimalisatie uit zich ook in pogingen om zaken objectief te maken, in hokjes te stoppen en te categoriseren. Katja ziet hierin een gevaar, want bij categoriseren kan je voorbijgaan aan de aspecten van het menszijn. Als voorbeeld noemt ze een subsidieaanvraag die ze onlangs deed bij een kunstcommissie. ‘In de aanvraag moest ik aangeven voor welke doelgroep mijn project was bestemd. De doelgroepen waren al op voorhand bepaald en bovendien stigmatiserend. Er werd bijvoorbeeld een onderscheid gemaakt tussen rijke tweeverdieners en mensen die in een sociale huurwoning wonen. Dat vind ik vreemd. Mijn projecten zijn niet voor één doelgroep bestemd en bovendien verdient iedereen de mogelijkheid om met kunst in aanraking te komen. Ik wil niet op voorhand mensen buitensluiten.
Lichaam als archief
Tijdens de openingstijden van het museum zijn de dansers aan het werk om het archief levend te houden. Ook op een rustige dag, als er geen bezoekers zijn, bewegen de dansers. Zij dansen namelijk niet voor het publiek en het applaus, maar omwille van het archief. Het museum is een tijdelijk instituut waar constant beweging wordt gearchiveerd. Katja: ‘Een bezoeker vroeg ons naar de duurzaamheid van het archief, want het lichaam van een danser is vergankelijk. Op een gegeven moment zullen de dansers overlijden en gaan de bewegingen verloren. Dat heeft ons aan het denken gezet: hoe behouden we het archief?’
Dit vraagstuk speelt natuurlijk ook bij bibliotheken en archiefinstellingen: papier, foto’s en digitale data hebben eveneens een beperkte levensduur. Het duurzaam bewaren van de objecten en de informatie die daarop staat, is een hele uitdaging. Katja ziet wel een belangrijk verschil tussen een fysiek archief en een bewegingsarchief: ‘Papier, foto’s en dergelijke zijn een representatie en afspiegeling van de mens. Het lichaam daarentegen ís de mens. Het is daarom een heel eerlijk archief dat vergankelijk en subjectief is.’
Katja en de dansers denken in het vervolg van het project verder na over de duurzaamheid van het archief. Zo zou Museum Motus Mori kunnen worden overgedragen aan een volgende generatie dansers. De bewegingsinformatie wordt dan van een ouder lichaam doorgegeven aan een jonger lichaam, net zoals een kind leert tandenpoetsen van haar of zijn ouders. Hierdoor blijft het bewegingsarchief bewaard.
Nieuwe plannen
Voor de toekomst ligt er een aantal nieuwe plannen. Katja: ‘Volgend jaar willen we Museum Motus Mori in andere steden openen. Daar gaan we de bewegingen van de bewoners van de stad archiveren. Binnenkort zullen er dus zeker nieuwe elementen aan het archief worden toegevoegd.’
Katja Heitmann (1987, Duitsland) onderzoekt in haar werk hoe en wat de mens beweegt in de huidige maatschappij die sterk wordt beïnvloed door technologische ontwikkelingen. Dat doet zij op het snijvlak van dans en beeldende kunst, performance en installaties. Voor meer informatie over Katja’s werk en komende projecten: www.katjaheitmann.com.
Mirjam Raaphorst is redacteur van IP en coördinator bij Metamorfoze en dienstcoördinator Geheugen van Nederland bij de KB
Deze bijdrage komt uit IP nr. 9 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.