Door de sluiting van scholen en bibliotheken is ook de toegang tot fysieke collecties afgesneden. Daarmee wordt ineens de omvang zichtbaar van gescande werken die op grond van het auteursrecht niet online beschikbaar mogen worden gemaakt. Wel of geen fair use: Internet Archive en Authors Guild worden het niet eens.
Door Frank Huysmans
Stel. De regering kondigt op zondagavond een maatregel aan die het met ingang van de volgende ochtend voor scholieren, studenten, docenten en onderzoekers onmogelijk maakt om boeken en andere materialen uit alle bibliotheken te raadplegen. Het klinkt als een bizarre maatregel van een dictatoriaal bewind onder leiding van een achtervolgingswaanzinnige. Maar op 15 maart jongstleden gebeurde het hier in de polder. En niet alleen hier. Medio april hadden volgens Unesco ruim anderhalf miljard onderwijsvolgenden wereldwijd geen toegang tot hun school, universiteit en bibliotheken. In 192 landen was alles verplicht gesloten. In nog eens vijf landen mochten scholen in sommige minder zwaar getroffen regio’s eventueel nog openblijven. In Burundi, Nicaragua, Turkmenistan, Tadzjikistan en Wit-Rusland gingen kinderen en jongeren nog wel gewoon naar school.
Gezien de opmars van het Covid-19-virus en de bezorgdheid onder ouders en docenten hadden regeringen geen andere keus. En zo dramatisch was het allemaal ook niet – bij ons althans. Docenten schakelden zo goed en zo kwaad als het ging over op onderwijs-op-afstand. Voor de meeste kinderen die het thuis zonder laptop of internet moesten stellen, werd een oplossing geregeld. Bedrijven stelden hun streamingdiensten tijdelijk gratis ter beschikking, en veel uitgevers namen de toegangsdrempels tot grote hoeveelheden online onderwijs- en studiemateriaal weg.
Zwart gat en verweesde werken
Niettemin maakt de coronacrisis een ding pijnlijk zichtbaar: de omvang van wat bibliothecarissen the 20th century black hole hebben gedoopt. Het zijn de boeken (en andere werken van muziek, film, fotografie, et cetera) die anno 2020 niet meer in de handel verkrijgbaar zijn, fysiek noch digitaal, maar nog wel auteursrechtelijk beschermd zijn. Of kunnen zijn, maar waarvan niet bekend is of dat zo is en zo ja, wie de rechthebbenden zijn: de ‘verweesde werken’ (orphan works).
Het zijn de titels die vaak nog wel ergens op een bibliotheekplank staan, die met de ‘intelligente lockdown’ (premier Rutte) op slag onbereikbaar werden. Ze zijn niet meer in de handel omdat het opnieuw laten drukken, dan wel het laten digitaliseren en als e-book verkopen, niet rendabel is. De enige mogelijkheid die dan resteert is dat iemand het heeft gescand en op internet heeft gezet.
(On)gecontroleerd uitlenen
Het in San Francisco gevestigde Internet Archive (IA) van internetmiljonair en zelfbenoemde digital librarian Brewster Kahle heeft al enige tijd een Open Library. Na een eenvoudige registratie met naam, e-mailadres en wachtwoord ben je lid en kun je een gescand werk voor twee weken lenen. Gedurende die periode moeten andere gegadigden op hun beurt wachten. Controlled digital lending wordt dit genoemd, of ook wel one copy, one user.
Om het leven ‘onder corona’ voor scholieren, studenten en docenten wat makkelijker te maken besloot het Internet Archive op 24 maart de one copy, one user-beperking op te heffen. De Open Library werd omgedoopt tot National Emergency Library. Tot eind juni, of zoveel langer als de lockdown duurt, kan iedereen elk van de 1,4 miljoen titels lenen: one copy, many users. Niet alleen inwoners van de Verenigde Staten, maar alle ruim zeven miljard wereldburgers voor zover zij over internettoegang beschikken.
De Amerikaanse en Britse auteursverenigingen waren des duivels. Veel auteurs verdienen bar weinig aan hun werk. Het controlled digital lending van de Open Library was hen al een doorn in het oog. En nu presteerde internetmiljonair Kahle het om eenzijdig de auteursrechtelijke bescherming opzij te schuiven en daarmee hun mogelijkheid om inkomsten te genereren.
Evenwicht en fair use
Idee achter het auteursrecht is dat het een evenwicht creëert tussen de belangen van de makers en die van de cultuur en de samenleving. Makers hebben recht op een eerlijke beloning voor hun creatieve arbeid. Hun werken krijgen daarom voor een bepaalde tijd bescherming. Daartegenover staat het publieke belang van een zo ruim mogelijke toegang tot creatieve uitingen voor de leden van een cultuur c.q. de samenleving.
Een belangrijke bepaling in het Amerikaanse auteursrecht is die van fair use. Je hoeft als gebruiker, vereenvoudigd gezegd, geen toestemming te vragen aan rechthebbende(n) om gebruik te maken van een werk als je kunt beargumenteren dat jouw gebruik een ‘redelijk’ doel dient (bijvoorbeeld zelfstudie), de impact voor de makers beperkt is en de marktwaarde van het werk niet substantieel schaadt.
Het IA verdedigt zijn initiatief door zich te beroepen op de Unesco-schatting (de anderhalf miljard die van hun onderwijs zijn afgesneden) en te stellen dat het gebruik van de noodbibliotheek in deze bijzondere omstandigheden een vorm is van fair use. Omdat de meeste titels niet meer in de handel zijn is de potentiële schade voor makers en uitgevers minimaal.
Woedende vereniging
De Authors Guild is niettemin woedend. ‘Het IA gebruikt deze crisis om een ideologie over het auteursrecht te promoten die in strijd is met het federale recht en de meeste auteurs schade toebrengt.’ De bond wijst erop dat er, in strijd met wat het IA beweert, toch veel titels worden uitgeleend die nog onder het auteursrecht vallen en nog in de handel zijn of te leen via een reguliere bibliotheek (die wél een betaalde licentie heeft afgesloten).
Het IA heeft op zijn beurt toegezegd om titels uit zijn bibliotheek te verwijderen wanneer rechthebbenden daarom verzoeken. In drie weken tijd zijn inderdaad ruim veertigduizend titels uit de catalogus verdwenen. Dat laat onverlet, foetert de auteursbond, dat het niet aan het IA is om de zeggenschap van makers over het gebruik van hun intellectuele eigendom af te pakken – crisis of geen crisis.
Provinciestadje in lockdown
Tja. Wie heeft er nu gelijk? Rechtvaardigen de uitzonderlijke omstandigheden het beroep van het IA op fair use? Ter ondersteuning voert het IA onder meer een docente op wier school driehonderd exemplaren bezit van een uit 1969 daterende hervertelling van de Odyssee. Dankzij de gescande kopie in de Emergency Library kunnen haar leerlingen alsnog dat boek lezen.
De gebruiksstatistieken laten volgens IA-oprichter Kahle zien dat de noodbibliotheek te vergelijken is met een bibliotheek in een provinciestadje van dertigduizend mensen. Ruim negentig procent van de digitale uitleningen betreft boeken van meer dan tien jaar oud en twee derde van de geleende boeken stamt uit de vorige eeuw. Veel van de boeken worden bovendien niet echt gelezen maar alleen op de eerste dag van lening doorgebladerd. Als deze cijfers kloppen lopen auteurs nauwelijks inkomsten mis en valt het met de nood aan leermaterialen van die anderhalf miljard aardbewoners misschien ook wel mee.
Auteursrecht werkt niet
Hoe dit ook zij, het principiële punt dat deze crisis openbaart is dat het auteursrecht in de huidige vorm makers noch gebruikers goed bedient. Op een kleine groep bestsellerauteurs na verdienen schrijvers te weinig aan hun werk om er een fatsoenlijk bestaan mee te kunnen opbouwen (zeker ook in Nederland, zo heeft een recente studie van KVB Boekwerk laten zien). Scholieren, studenten, onderzoekers – iedereen die dringend of minder dringend werken uit de twintigste eeuw wil raadplegen ontdekt dat ook die in een lockdown zitten. Een lockdown die je, gezien de digitale mogelijkheden die er zijn, bezwaarlijk ‘intelligent’ kunt noemen.
Frank Huysmans is bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.
Deze bijdrage komt uit IP #4/2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.