Steeds meer digitaal erfgoed komt er beschikbaar. Maar wie gaat ermee aan de slag? En wat vraagt het van wetenschappers om met dit materiaal te werken? Julia Noordegraaf, hoogleraar Digitaal erfgoed aan de Universiteit van Amsterdam, belicht de ontwikkelingen. ‘Erfgoedinstellingen maken een ommezwaai van crowdsourcing naar citizen science.’
Door: Ronald de Nijs
De toekomst van gedigitaliseerd en digital born erfgoed ligt in het hergebruik ervan. Dit stelde Julia Noordegraaf in 2014 in haar oratie. ‘De erfgoedinstellingen hebben enorme investeringen gedaan in het digitaliseren van hun collecties. Maar tegelijkertijd staan ze voor de vraag wie ermee aan de slag kunnen gaan.’
Op dat gebied ziet Noordegraaf een positieve ontwikkeling: steeds vaker gaan de instellingen in gesprek met wetenschappers. Neem de Koninklijke Bibliotheek, EYE Filmmuseum en het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Ze stellen researchers in residence aan: onderzoekers die er betaald een aantal maanden komen werken.
Deze researchers in residence krijgen ondersteuning van medewerkers van de betreffende instelling. Noordegraaf: ‘Dus eigenlijk zeggen deze organisaties: “Onze taak is niet alleen het verzamelen en bewaren van de bronnen, onze taak is ook om de gebruikers te faciliteren.” Dat zijn ze al gaan doen door publiekstentoonstellingen te maken, door samen te werken in het Netwerk Digitaal Erfgoed en dat doen ze nu ook door labs in te richten waar onderzoekers terecht kunnen. Het is een mooi voorbeeld van hoe de sector nu actief op zoek gaat naar gebruikers.’
Onderzoeksobject gefragmenteerd
Het erfgoed van de toekomst komt tot ons in digitale vorm; het is dus nooit analoog geweest, zegt Noordegraaf. Maar dit digital born-aspect maakt het er voor wetenschappers niet makkelijker op. ‘Het object dat je verzamelt wordt steeds onduidelijker, want het is gefragmenteerd. Neem een televisieprogramma. Dat bestaat tegenwoordig uit verschillende versies: de lineair uitgezonden versie, één waarbij het programma na uitzending online doorgaat, de via sociale media-platformen verspreide fragmenten, et cetera. Wat is in dat geval je onderzoeksobject? En als je clips van YouTube voor een onderzoek verzamelt, reken je daar dan ook de bijbehorende commentaren toe? Met dit soort vraagstukken houd ik me onder meer bezig.’
Gereedschapskist
Interessant vindt Noordegraaf dan ook de vraag welke vaardigheden het digitale onderzoeksmateriaal van wetenschappers vereist. ‘Want stel nu dat je niet één film onderzoekt of een steekproef van tien films (die je allemaal bekijkt en analyseert), maar dat je met software in een keer driehonderd films kunt onderzoeken? Dat biedt allerlei nieuwe mogelijkheden. Je moet echter ook weten wat die software doet,’ stelt Noordegraaf.
Taalkundigen werken al langer met gedigitaliseerde collecties, maar de meeste mediawetenschappers, historici en letterkundigen zijn volgens Noordegraaf nog sceptisch. Al vindt ze dat best merkwaardig, want deze wetenschappers zoeken wel allemaal in Delpher, de website waar miljoenen oude kranten en tijdschriften full-text beschikbaar zijn gemaakt. ‘Toch weten deze wetenschappers niet welke kranten er allemaal in zitten, en wat er mist. En realiseren ze zich dat de zoekresultaten worden geordend door een algoritme? Kortom, dit soort kennis moet nu in de gereedschapskist van de wetenschapper zitten.’
En dan heeft Noordegraaf het nog niet eens gehad over wat in de geesteswetenschappen distant reading wordt genoemd: een wetenschapper leest niet meer alle artikelen, maar laat software de onderwerpen eruit vissen. ‘Hierbij is kennis van statistiek en kansberekening onontbeerlijk. Ook moet je weten wat de software precies doet en hoe je de resultaten interpreteert.’
CLARIAH
Een mooi voorbeeld van toegang tot digitale collecties is volgens Noordegraaf CLARIAH, een nationaal project dat een infrastructuur ontwerpt om grote hoeveelheden data en software uit geesteswetenschappelijke disciplines aan elkaar te koppelen en digitaal doorzoekbaar te maken. Zo heeft iedereen met een login van een Nederlandse onderzoeksinstelling via de CLARIAH Media Suite nu onder meer de beschikking over allerlei audiovisuele collecties.
‘Het is een omgeving waarin onderzoekers toegang hebben tot verschillende mediacollecties (film, radio en tv, oral history) en straks ook hun eigen datasets kunnen uploaden,’ aldus Noordegraaf. ‘Tegelijkertijd kunnen wetenschappers met allerlei tools delen uit die collecties doorzoeken, afspelen, annoteren, enzovoort. Dit is allemaal handmatig, maar je kunt er ook analysesoftware op loslaten. Op die manier kun je onder andere kwantitatieve analyses uitvoeren aan de hand van de metadata.’
Dit specifieke onderdeel van CLARIAH ontwikkelt zich steeds verder. Zo biedt het inmiddels ook een spraaktranscriptiedienst. ‘Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid is nu bezig om zijn hele collectie daar doorheen te laten lopen; je kunt het zien als een soort ocr’en van gesproken tekst. In het eindresultaat kun je straks veel preciezer zoeken,’ zegt Noordegraaf.
De samenwerking tussen ontwikkelaars en gebruikers zal volgens haar alleen maar intensiveren. Ze noemt het de co-development approach. ‘Dus data-ontwikkelaars, onderzoekers en gebruikers bouwen samen aan een voorziening. Dit is de toekomst.’
Citizen science
Behalve wetenschappers ziet Noordegraaf nog een groep die aan de slag kan met digitaal erfgoed: de geïnteresseerde leek. Denk daarbij aan erfgoedprojecten die via het crowdsourcingplatform VeleHanden.nl lopen. Op dit gebied ziet Noordegraaf wel een nieuwe ontwikkeling: ‘Tot nu toe vinden deze projecten plaats vanuit het idee dat erfgoedinstellingen niet genoeg menskracht hebben om data op te schonen of om hun collecties te beschrijven. Dus plaatsen ze dit materiaal in een streng geprotocolleerde omgeving en vragen ze mensen om er bepaalde dingen mee te doen. En dat gaat goed, want vrijwel iedereen wil graag iets bijdragen aan zijn cultuur en geschiedenis.’
Maar de uitdaging wordt om ook de perspectieven en de kennis van deze groep serieus te nemen, zegt Noordegraaf. Als voorbeeld noemt ze het niche sourcing-project van het Meertens Instituut. Men vroeg specialisten om duizenden handgeschreven brieven, afkomstig van Nederlandse schepen die in de zeventiende en achttiende eeuw waren buitgemaakt door de Engelsen, te transcriberen oftewel over te schrijven. ‘Met deze ontwikkeling maken erfgoedinstellingen dus een ommezwaai van crowdsourcing, het oogsten van het publiek, naar citizen science oftewel burgerwetenschap.’
Andere mindset
We komen uit een traditie van opvattingen over kennis die heel erg met expertise verbonden zijn, aldus Noordegraaf. ‘Maar in de laatste decennia zijn we hier heel anders over gaan nadenken. Neem historische kennis: je hoeft niet per se een historicus te zijn om een uitspraak te kunnen doen, er moet ook ruimte zijn voor andere perspectieven. Dat vergt wel een andere mindset van wetenschappers. Dus: hoe kunnen we ook de perspectieven van gewone burgers of niet-specialisten op een onderwerp meenemen zonder te vrezen voor een grote chaos en een post truth society?’
Noordegraaf komt nog even terug op het bovengenoemde project van het Meertens Instituut: ‘Lazen specialisten voor dit project nog zelf de handgeschreven brieven, inmiddels heeft het Stadsarchief Amsterdam daartoe software ontwikkeld. Toch is er nog steeds een controle vereist, en ook voor de interpretatie van die data heb je mensen nodig. Ik zie daarom een interactie tussen mens, machine en erfgoedinstelling. Digitalisering wordt in mijn ogen steeds meer een proces waarbij gebruikers onderdeel zijn van het hele archief- en informatieproces.’
Uitdagingen
Deze ontwikkelingen op het gebied van digitaal erfgoed stellen erfgoedinstellingen voor uitdagingen, voorspelt Noordegraaf. ‘Het vereist bijvoorbeeld dat je het onderscheid tussen binnen en buiten het archief, of voor en achter de schermen gaat relativeren. Want het onderzoeksproces strekt zich uit tot buiten de muren van een instituut. Hoe gaan we dat vormgeven? En hoe richten we onze werkprocessen daarop in?’
Ook is er een psychologisch aspect. ‘We moeten weten hoe we die verschillende typen kennis kunnen waarderen. Hoe verhoudt de manier waarop een leek naar een bron kijkt zich ten opzichte van hoe een expert zo’n bron beoordeelt? Daar moeten we meer onderzoek naar gaan doen. Verder kun je in digitale informatiesystemen deze verschillende soorten informatie labelen, zodat je de kennis van de expert eruit kan filteren. Dat vereist ook een ander idee over hoe we dat soort typen kennis classificeren. Kortom, er ligt nog veel werk.’
Amsterdam Time Machine
Naast al deze onderzoeksvragen houdt Noordegraaf zich met een concreet project bezig, gericht op het beschikbaar maken van erfgoedinformatie over Amsterdam. En dan ook nog eens voor een brede doelgroep: van de inwoners van de hoofdstad (‘hoe zag mijn buurt er honderd jaar geleden uit’) tot scholen (‘filmpjes over oud-Amsterdam voor educatieve doeleinden’), van gemeentewerkers (‘historische informatie over kades’) tot erfgoedinstellingen (‘achtergrondinformatie voor tentoonstellingen’). Dit alles onder de noemer van de Amsterdam Time Machine, een virtuele tijdmachine naar het Amsterdam van eeuwen geleden.
Het idee heeft Noordegraaf overgenomen van Frédéric Kaplan, hoogleraar Digital Humanities aan de Technische Universiteit van Lausanne. Samen met de Universiteit van Venetië, de gemeente en het archief aldaar is Kaplan het project Venice Time Machine begonnen: met slimme technieken wil hij duizend jaar Venetiaanse stadsgeschiedenis digitaliseren. ‘Er liggen al prachtige toepassingen, zoals kadasterkaarten waarop je kunt zien wie er in 1740 in het Rialtokwartier woonden en werkten.’
Omdat Amsterdam ook al veel digitale data over zijn geschiedenis heeft liggen, is Noordegraaf in 2017 eenzelfde soort project begonnen. ‘Neem de data over de plekken waar bioscopen in de stad stonden en de films die ze vertoonden. Als we die straks kunnen verbinden met de demografische gegevens van een buurt, kunnen we een beeld krijgen van het publiek dat naar een bepaalde bioscoop ging. En die uitkomsten kun je weer linken met data over andere uitgaansculturen. Als je al die data “stapelt”, krijg je een rijker beeld van de identiteit van een buurt in de stad.’
Experimenten
Dat klinkt makkelijker dan het is, want de beschikbare data zijn als appels en peren; ze verschillen van elkaar en zijn daardoor nog niet makkelijk te ‘stapelen’. Daarom zetten Noordegraaf vanuit de Universiteit van Amsterdam en een netwerk van partners allerlei onderzoeksaanvragen uit en doen ze verschillende experimenten. Zo heeft AdamNet, een netwerkorganisatie van 34 Amsterdamse bibliotheken en erfgoedinstellingen, haar gegevens over Amsterdam als linked data beschikbaar gesteld. Met deze data is een demonstratiewebsite gemaakt waarmee je je eigen straat kunt opzoeken. Zoek je op ‘de Dam’, dan krijg je niet alleen foto’s van de Dam te zien, maar ook alle tekeningen en schilderijen uit Amsterdamse erfgoedcollecties.
Over zo’n vijf jaar hoopt Noordegraaf de eerste proof of concepts te kunnen presenteren. ‘Na tien jaar zou er echt iets moeten staan,’ zegt ze. Ondertussen zijn er ook elders in Nederland soortgelijke initiatieven ontwikkeld. Zo moet er een tijdmachine voor heel de wereld ontstaan. En daarmee heeft digitaal erfgoed een veelbelovende toekomst.
Ronald de Nijs is eindredacteur van IP
Deze bijdrage komt uit IP nr. 8 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.