Na een studie Rechten, een promotie op het snijvlak van recht en kunstmatige intelligentie en een jarenlange ervaring met IT zette Marnix Weusten bij twee grote advocatenkantoren kennismanagement op de kaart. Sinds kort is hij partner en hoofd Knowledge Management & Tax Innovation bij accountants- en adviesorganisatie BDO. In een interview kijkt hij terug op en vooruit naar het belang van kennismanagement voor organisaties.
Door: Ronald de Nijs
‘Jongens, dat gaan we zo niet meer doen.’ Het is 2000, het jaar waarin Marnix Weusten via een headhunter bij advocatenkantoor Stibbe terecht is gekomen. Als hoofd van de afdeling Kennismanagement en praktijkondersteuning – ‘iets wat je nu het wetenschappelijk bureau zou noemen’ – was hij ook verantwoordelijk voor de bibliotheek. Bij zijn aantreden trof hij er twee medewerkers aan die zich uitsluitend bezighielden met de abonnementenregistratie van de (papieren) vakbladen. ‘Kan die content niet digitaal worden gepresenteerd?’ vroeg Weusten zich af. ‘Een half jaar later leverde ik bij Stibbe de eerste kennisportal af. De portal telde welgeteld vier digitale vakbladen, bij mijn vertrek in 2014 waren het er ruim tweehonderd.’
De uitgeverswereld was Weusten vanuit zijn eerdere werkgever, de Universiteit Utrecht, niet onbekend. Hij kende de plannen die uitgevers hadden voor contentintegratie, maar ze boezemden hem niet veel vertrouwen in. ‘Uitgevers hadden nog koudwatervrees.’
Samen met twee collega’s besloot hij de handschoen zelf op te pakken: Stibbe kocht content digitaal in en plaatste die op de eigen server. ‘Die server had als voordeel dat we er ook onze eigen interne kennis konden gaan opslaan. Medewerkers zochten zowel in de content van de uitgevers als in de eigen Stibbe-content.’ De eerste stappen voor kennismanagement waren gezet.
Gödel, Escher, Bach
Van grote invloed op Weustens carriérepad is Gödel, Escher, Bach (1979) geweest, het boek waarin de Amerikaanse natuurkundige en cognitiewetenschapper Douglas Hofstadter de mogelijkheid van kunstmatige intelligentie onderzoekt. Begin jaren tachtig las de rechtenstudent Weusten deze bestseller – en verslond vervolgens alles wat er op het gebied van kunstmatige intelligentie beschikbaar was; ook leerde hij zich een van de eerste AI-programmeertalen aan. Zijn eindscriptie besloot hij op een computer te schrijven – toen een noviteit.
Na zijn afstuderen kwam hij terecht bij het ministerie van Justitie en ging zich bezighouden met de automatisering van de Raden van Beroep. De administratieve automatisering had niet zozeer zijn interesse, wel het programmeren an sich. Zo schreef hij een programma voor de zogeheten ‘relatieve competentie’ van de Raden van Beroep op het gebied van het ambtenarenrecht; het geeft aan in welke plaats in Nederland een bepaalde (juridische) procedure gestart moet worden. De Werkgroep Softwarebeheer van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak besloot dat dit computerprogramma gebruikt mocht worden voor het nemen van juridische beslissingen. Daarmee deed de computer zijn intrede in de rechtspraak. Ook ontwikkelde Weusten een programma om alimentatie te berekenen.
Intellectuele vrijheid
Vervolgens belandde Weusten in 1986 bij de Universiteit Utrecht, waar hij eerst aanschoof bij de juridische faculteit en later bij de faculteit wiskunde en informatica. Het was de tijd waarin op verschillende universiteiten een leerstoel rechtsinformatica werd ingesteld en Weusten jaarlijks 1000 rechtenstudenten door het computerlesprogramma loodste.
‘Bij de universiteit hadden we een ongelooflijke intellectuele vrijheid om er allerlei dingen te doen,’ zegt Weusten. ‘Ik was gegrepen door de computerlinguïstiek, het analyseren van natuurlijke taal met behulp van computers.’ Er volgde een intensieve samenwerking met computerlinguïsten van de Universiteit Nijmegen. Met een collega die later meeverhuisde naar Stibbe, ontwikkelde hij programmatuur om juridische expertsystemen te bouwen.
In die jaren bouwde Weusten privé mee aan twee expertsystemen: een voor de overdrachtsbelasting en een voor de verevening van pensioenrechten bij scheiding (die in Nederland de verdeling van ouderdomspensioen regelt bij echtscheiding of beëindiging van een geregistreerd partnerschap). Hij bracht ze onder bij uitgeverij Kluwer. ‘Ik ben ermee gestopt op het moment dat ik de overstap maakte van de universiteit naar Stibbe. Bij Stibbe kreeg ik te horen: “Het is prima dat je de royalty’s van deze programma’s houdt, maar we willen dat je nu je tijd besteedt aan het ontwikkelen van dit soort programma’s voor ons”.’
Vakliteratuur
De overgang naar de wereld van de (beursgenoteerde) ondernemingen die Stibbe van adviezen voorzag, was groot. ‘Het was een ander metier, een ander jargon,’ zegt Weusten. ‘Voortaan was het economiekatern van de NRC, evenals het FD, verplichte kost. Ik heb avonden lang moeten studeren om me deze wereld eigen te maken.’
In de arbeidsvoorwaarden van Stibbe stond dat medewerkers recht hadden op toegang tot vakliteratuur. ‘Afhankelijk van je positie in het kantoor had je recht op een bepaald aantal vakbladen. Dat klinkt mooi, maar in de praktijk kwam het vaak hierop neer: een pas begonnen advocaat had een aantal abonnementen doorgegeven aan de bibliotheek, maar na drie maanden wilde hij er iets anders voor in de plaats hebben. Want: hij had er recht op; het stond immers in zijn arbeidsvoorwaarden.’
‘Een abonnement stopzetten ging niet zomaar, want dat was voor een bepaalde periode afgesloten. Dit leidde steeds tot heftige discussies tussen medewerkers en de bibliotheek. Plus: een enorme administratie om bij te houden wie binnen Stibbe waarop een abonnement had.’
Weusten is er toen in geslaagd – met de hulp van de ondernemingsraad en het bestuur – om deze arbeidsvoorwaarde te schrappen en te vervangen door de voorwaarde dat werknemers datgene krijgen wat ze nodig hebben voor hun beroepsuitoefening. Én dat de bibliotheek de vorm bepaalde: was een tijdschrift digitaal beschikbaar, dan kwam het in digitale vorm naar de aanvrager – en niet meer op papier.
‘Aanvankelijk was er de angst dat met deze veranderingen hoge rekeningen gepaard zouden gaan, maar door het toenemende aantal digitale titels namen de kosten juist af,’ aldus Weusten. ‘Bovendien ontdekte men de meerwaarde van digitale informatie: je kon erin zoeken.’
Databanken
Ondertussen stopte Weusten ook veel tijd in het opzetten van databanken met interne kennis. ‘We zijn “precedents”, praktijkvoorbeelden, gaan verzamelen. Als we op een gegeven moment voldoende precedents van een bepaald type document hadden, dan maakten we er een model van,’ aldus Weusten. ‘Wat je in de transactiepraktijk bijvoorbeeld veel ziet, is een aandelenkoopovereenkomst. Dus onderneming A koopt onderneming B door middel van de overdracht van de aandelen. Daar heb je bijvoorbeeld een verkopersvriendelijke overeenkomst van, maar ook een kopersvriendelijke, afhankelijk voor welke partij je optreedt. En dan heb je ook nog al die verschillende clausulemogelijkheden.’
‘Om het opstellen van zo’n overeenkomst te vergemakkelijken maakten we een document van zo’n 300 pagina’s waar álles in zit. Je kon steeds bepaalde zaken aanvinken. Dat klinkt eenvoudig, maar een bepaalde keuze heeft verderop in de overeenkomst bepaalde consequenties – dus daar moest je steeds rekening mee houden. Op de achtergrond, want de gebruiker merkte hier bij het invullen niets van. Die hield aan het eind een document over van zo’n 50 à 60 pagina’s.’
Lessons learned
In die jaren werd Weusten een aantal zaken duidelijk. ‘Aanvankelijk stopten we alle content uit de vaktijdschriften full-text in onze databases, maar we voegden geen metadatering toe.’ Dat bleek een gemis. ‘Na tien jaar hebben we het kennismanagementsysteem dat we ontwikkeld hadden, weggegooid en we hebben onszelf opnieuw uitgevonden. We zijn toen heel sterk gaan inzetten op metadatering, zodat de gebruiker daardoor makkelijk selecties kan maken.’
Mede door zijn toenmalige rechterhand kwam Weusten er ook achter dat de gebruikers moeten kunnen zoeken én bladeren. ‘Bladeren is voor de ervaren mensen die weten waar ze naar op zoek zijn; die navigeren naar resultaat x, klikken en ze zijn er. Maar je hebt ook een groep (jonge) mensen die nog geen idee heeft. Zij moeten termen uit hun cases kunnen intypen, op enter klikken en als het goed gaat, komen ze dan ook bij x uit. Dus de kennisportal moest beide functies ondersteunen.’
Verder ontdekte Weusten, samen met zijn rechterhand, dat een alertfunctie voor nieuws belangrijk was. ‘Elk nieuw bericht, of dat nou een nieuwsbericht, een memo of een voorbeeld, een arrest of een model was, werd in één door ons ontwikkeld systeem gestopt. Op basis van het profiel van de advocaat en de metadatering van de berichten kreeg men een alert. Gebruikers konden zelf instellen hoe vaak ze die wilden ontvangen.’
‘Kennismanagement heeft in theorie drie functies; kennisontsluiting, kennisvastlegging en kennisontwikkeling. Die alertfunctie droeg met name bij aan kennisontwikkeling. Want als gebruiker zie je de berichten voorbij komen, je slaat het op, je gaat het niet helemaal lezen, maar op het moment dat je het nodig hebt, denk je: dat heb ik toen gezien – even zoeken en je hebt het,’ aldus Weusten.
Kennis strategisch inzetten
‘De meeste wetgevingstrajecten beginnen in de Tweede Kamer,’ zegt Weusten. Maar er zijn er ook die starten door een opiniërend artikel in het FD of in de NRC. Dan komt er een discussie op gang en wordt gezegd dat de politiek hier iets mee zou moeten doen. We signaleerden al die ontwikkelingen en hielden ze bij. Van de tien ontwikkelingen bloedden er zeven dood, maar drie bloeiden op. Dat betekent dat je bij die drie ontwikkelingen er vanaf het eerste moment bij bent. Je houdt het bij totdat er een kamerstuk komt, en nog een – en dan is er die nieuwe wet in wording. Dan hadden we dus een compleet dossier gereed, inclusief de parlementaire behandeling en wat al niet meer.’
Die ontwikkelingen bleken niet alleen belangrijk voor de Stibbe-medewerkers maar ook voor bepaalde cliënten. ‘We begonnen die kennis strategisch in te zetten. We deelden die kennis tot op een bepaald niveau met bepaalde cliënten. Gratis, maar wel met onder de informatie een foto van een compagnon van Stibbe die men kon bellen voor nader advies.’
Om die kennis te kunnen delen, heeft Weusten voor verschillende beursgenoteerde ondernemingen kennisportals gebouwd. ‘Soms werd ons expliciet gevraagd om kennis op bepaalde domeinen te delen. Dan zag je maanden later in hun bedrijfsbeslissingen terug waarom ze juist in die domeinen door ons van input wilden worden voorzien.’
Deelden cliënten hun kennis ook met Stibbe? ‘Die vraag kregen we regelmatig van bedrijfsjuristen, maar als advocatenkantoor heb je goede redenen om dat niet te doen. Je wilt niet alles weten, want weet je alles, dan had je die cliënt ook over alles moeten adviseren. En daarbij zou het ons aan tijd hebben ontbroken om al die informatie te lezen.’
Carrièremove
Na vijftien jaar Stibbe draaide Weusten op de ‘automatische piloot’. Het werd tijd voor iets anders. Eind 2014 werd hij geheadhunt door Loyens & Loeff advocaten, belastingadviseurs en notarissen, en weer drie jaar later, in 2017, trad hij als partner aan bij accountants- en adviesnetwerk BDO. ‘Als partner heb je geen staffunctie. Ik heb geen personeel meer en ook geen operationele verantwoordelijkheden. Dat geeft me heel veel vrijheid. Bovendien bevalt de cultuur van dit bedrijf mij zeer: de grondhouding is hier gericht op samenwerking. Ook hier ga ik me onder andere met kennismanagement bezighouden.’
‘BDO is een wereldwijd accountants- en adviesnetwerk waar 68.000 mensen werken, waarvan zo’n 2500 in Nederland. Het bedrijf kent vier diensten: 1. Audit & assurance, 2. Accountancy en bedrijfsadvies, 3. Belastingadvies en 4. Advisory (daarin zitten alle andere adviseurs). Je kunt de diensten niet los van elkaar zien, want de belastingaangifte bijvoorbeeld wordt vaak gedaan op basis van jaarrekeningen – de diensten werken dus met elkaar samen.’ Weusten is bij Belastingadvies partner en hoofd Knowledge Management & Tax Innovation. Wat gaat hij daar precies doen?
Innovatie
‘Mijn functietitel zegt het al: mijn werk bevindt zich op het snijvlak van kennisontsluiting, kennisvastlegging en kennisontwikkeling. Maar er is nog een vierde element: kennis strategisch inzetten. In dat geval gebruik je kennis niet om je gewone werk te doen, maar zet je kennis in om bijvoorbeeld een nieuwe markt aan te boren. Eigenlijk kun je zeggen: waar kennismanagement vroeger vaak een gesloten bastion was dat naar binnenkeek, ontwikkelt het zich in strategische zin dat je ook naar buiten kijkt, meer richting de klant gaat kijken. En daarmee schuift kennismanagement op in de richting van business development en wordt het innovatie. En dat raakt bij BDO Tax Innovation: innovatie van de belastingadviespraktijk,’ aldus Weusten. ‘Daar ga ik me dus ook mee bezighouden.’
‘Overigens hoeft innovatie niet alleen kennisgedreven te zijn. Dat kan bijvoorbeeld ook de inzet van IT zijn. Maar innovatie kan eveneens inhouden dat je een ander businessmodel kiest: wordt het “uurtje factuurtje” of een strippenkaart? Je kunt ook aan heel andere dingen denken: hoe zorg je ervoor dat je de leukste klanten hebt, of de best betalende klanten, of dat je het allerleukste werk van de wereld hebt? In innovatie komt dat mijns inziens allemaal samen. Ik heb bij BDO het gevoel alsof ik weer terug ben bij de universiteit, ik kan me weer bezighouden met dat creatieve proces. Geheel vrijblijvend is dat natuurlijk niet, het moet wel iets opleveren.’
Concrete plannen? ‘Als eerste gaan we 100 procent inzetten op metadatering van alle aanwezige kennis. Ik heb de directie ervan kunnen overtuigen dat dit een goede investering is. Het werk wordt er gemakkelijker door, omdat de informatie sneller en beter te vinden is. Met onze documentalist draag ik hier zorg voor. Wat de strategische kant betreft, laat ik nog niets los. Ik zit hier nog geen honderd dagen, dus het werk moet zich ook nog een beetje invullen.’
Ronald de Nijs is eindredacteur van IP.
Deze bijdrage komt uit IP nr. 8 / 2017. Het gehele nummer kun je hier lezen.