In coronatijd was het niet mogelijk om fysiek bijeenkomsten bij te wonen, maar digitaal kon je je hart meer dan ophalen. Uit alle mogelijke hoeken werden webinars aangeboden die je – veelal gratis – kon volgen. Langzaam komen nu ook de good old live events, al dan niet hybride, weer van de grond. IP licht er twee uit.
1 ‘Een overheid controleren is lastig als informatie niet vindbaar is’
Het is een belangrijke dag – 28 september. Al lijkt die dit jaar toch wel enigszins geruisloos te zijn voorbijgegaan. We hebben het over de International Day for Universal Access to Information, eerder bekend als de Right to Know Day. Een dag om aandacht te besteden aan het recht op toegang tot informatie. Iets wat ons allemaal aangaat, maar zeker ook de Nederlandse overheid. Dat weet ze inmiddels zelf ook heel goed; met affaires op de hielen heeft ze intussen menig initiatief opgetuigd om de informatiehuishouding (digitaal) op orde te krijgen. De Alliantie Open Overheid is zo’n voorbeeld hiervan.
Logisch voor deze netwerkorganisatie om op 28 september een bijeenkomst te organiseren met de titel ‘Toegang tot informatie: een recht, geen gunst’, waar sprekers hun licht laten schijnen op het onderwerp. Zoals Lousewies van der Laan, voormalig-D66-politicus en nu directeur van Transparency International. Zij houdt een pleidooi voor aandacht voor de ongelijkheid als het gaat om toegang tot informatie. Zo schetst ze dat bedrijven met veel geld voor dure lobby vaak meer toegang hebben dan kleine organisaties. ‘Lobbygeweld’, noemt ze dat. ‘Terwijl het de bedoeling is dat beleid wordt gemaakt met gelijke toegang. Leg daarom de loper uit voor kleine organisaties.’ Ook doet ze een oproep om de agenda’s van bewindslieden openbaar te maken.
Een andere prioriteit van Transparency International is de bescherming van klokkenluiders. Van der Laan stelt dat ‘het hebben van een veilige meldcultuur essentieel is voor het werkplezier en om misstanden naar buiten te brengen’. Ze benadrukt ook dat het herstellen van vertrouwen in de democratie een samenspel is van onder andere toegang tot informatie, transparantie en bescherming van klokkenluiders.
Actieve openbaarmaking
Dat de overheid haar eigen informatiezaakjes op orde moet hebben, en dat vaak niet heeft, bleek al jaren geleden uit het rapport Een dementerende overheid van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed, en ook uit de treurige 2.0-update van begin dit jaar. Onderzoeksjournalisten Birte Schohaus en Bas van Beek schreven er recent over voor Follow the Money in hun artikel ‘Overheid laat haar geheugen vastlopen in digitale chaos’. Zij benadrukken tijdens de bijeenkomst dat journalisten alleen met goede toegang tot informatie de overheid kunnen controleren. Het vervelende is dat dit informatiebeheer door ambtenaren vaak wordt gezien als last. Jammer, vinden ze, want een betere informatiehuishouding helpt ook ambtenaren.
Daarnaast uiten de twee hun zorgen over actieve openbaarmaking: ‘Wat wij de laatste tijd zien, is dat actieve openbaarmaking wordt ingezet om grip te krijgen op Wob-verzoeken. De overheid houdt zo de regie over welke informatie openbaar wordt. Door Wob-verzoeken niet te behandelen, wordt de verzoeker niet meer centraal gezet. Het gevolg? De journalistiek komt buitenspel te staan. Journalisten kunnen zo bijvoorbeeld niet controleren of de inkoop van mondkapjes correct was, of kunnen niet desinformatie ontkrachten met feiten van het ministerie.’
Openheid vereist heldere taal
Ook biedt de bijeenkomst verdieping tijdens deelsessies en twee afsluitende presentaties. De eerste behandelt het nut van duidelijke communicatie voor meer openheid. Om zo veel mogelijk inwoners maar ook ambtenaren te betrekken, is heldere taal onmisbaar. ‘Hoe duidelijk waren wij vandaag? Welke woorden moeten we echt niet meer gebruiken?’ Lodewijk van Noort (Direct Duidelijk, gemeente Den Haag) blik terug op de bijeenkomst en constateert dat er vaak een taalniveau werd gebezigd dat niet begrijpelijk is voor iedereen, namelijk B2 of C1 in plaats van het gewenste taalniveau B1. Woorden of woordcombinaties die in de ongewenste categorie vallen zijn uitrollen, frontlinie, zaakgericht werken en contact aan de voorkant.
Thomas Zandstra (afdelingshoofd Democratie, ministerie van BZK) reflecteert tot slot op de bijeenkomst en vooral op de deelsessie ‘Dilemmagesprekken: in gesprek over openbaarheid’. Daarin werd gesproken over begrip voor elkaar: ‘Zowel ambtenaren als journalisten zijn onmisbaar en dragen bij aan de democratie en aan het verder brengen van Nederland’, stelt hij.
2 ‘Gedeeld eigenaarschap is de sleutel tot succes bij AI’
ECP | Platform voor de InformatieSamenleving gaat tijdens een zogeheten deelnemersspecial in op ‘mensgerichte en verantwoorde AI’, het veilig en ethisch verantwoord gebruiken van deze sterk opkomende technologie. Daarbij geven Maarten de Rijke, hoogleraar AI and Information Retrieval aan de Universiteit van Amsterdam en directeur van het Innovation Center for Artificial Intelligence (ICAI), en Marietje Schaake, international policy fellow bij het Institute for Human-Centered Artificial Intelligence van Stanford University en voormalig D66-politicus, hun visie op het thema.
De Rijke: ‘Enige jaren geleden is gestart met een nieuwe aanpak, en hierbij was het uitgangspunt: er gebeurt te weinig in Nederland op het gebied van AI. Deze technologie kan helpen bij het aanpakken van een aantal grote maatschappelijke uitdagingen, maar hoe dan? Door talent centraal te stellen en te leren door te doen. Dit gebeurt nog te weinig. Er moet een gedeelde agenda worden opgesteld waarin overheid, universiteiten en bedrijfsleven samenwerken om dit te bewerkstelligen. Gedeeld eigenaarschap is de sleutel tot succes bij AI.’
Betrouwbaarheid
Om de uitkomsten van AI betrouwbaarder en de ontwikkeling op lange termijn duurzamer te maken, is in de afgelopen drie jaar een groot innovatieprogramma ontwikkeld met 28 labs, gefinancierd vanuit de NWO, vervolgt De Rijke. ‘Binnen deze labs werken ongeveer vijfhonderd promovendi mee aan de ontwikkeling van AI op verschillende maatschappelijke thema’s, zoals health, retail, voeding en vervoer. Het gaat om zowel de intrinsieke betrouwbaarheid van technologie en de mens als de extrinsieke betrouwbaarheid van de output, de resultaten. Daarin staat het mensgerichte dus centraal, ook door het zachte begrip mensgerichte AI te vertalen naar algoritmes.’
Machtsverschuiving
Volgens Schaake is er sprake van een machtsverschuiving: ‘AI is een machtige technologie. Ondanks de intentie om de ontwikkeling ervan open te doen, is er verschil tussen wie er voordeel uit kan halen. Denk aan OpenAI dat door Microsoft werd overgenomen waarna veel wetenschappers weggingen. Menig AI-aspect is echt politiek. Hoe werkt gedeeld eigenaarschap nu precies? Bij Stanford zien we dat we grote spelers nodig hebben omdat die over de data en de algoritmes beschikken – en daar werken alleen bedrijfswetenschappers en geen academische wetenschappers. Om voldoende data en rekencapaciteit te hebben en voldoende talent binnen te halen, moet je een grote speler in de markt zijn. Immers, alle voornoemde middelen vergen veel budget. In de VS kan alleen met de grootste (lees rijkste) universiteiten een evenwichtige samenwerking tot stand komen.’
‘Hoe gaat dat in Nederland?’, vraagt ze aan De Rijke. ‘Er zijn hier nationale rekencapaciteiten waarvan iedereen gebruik kan maken’, antwoordt deze. ‘Als er modellen zijn gegenereerd, worden ze meestal wel gedeeld. Je ziet dat de markt weg beweegt van supervised learning. De agenda verschuift.’
Autonomie is essentieel
De gemiddelde mens komt steeds vaker in contact met AI-technologieën, stelt Schaake. ‘De vraag is of dit ook bij hen bekend is. In hoeverre kunnen zij hun eigen besluitvorming behouden over het gebruik van data en dataverzameling bij de inzet van deze technologieën?’ De Rijke: ‘Het begint bij kennis. Weten wat je in huis hebt of haalt, en welke processen er draaien. Dat geeft autonomie en is essentieel voor het maken van een weloverwogen keuze. Dit vergt talent bij de wetenschap, maar ook bij overheidsorganisaties en de Tweede Kamer, en dat is niet altijd evident. Hoe bouw je, operationaliseer je en reflecteer je op AI? Dat is de sleutel, en dan zijn enkel toezichtmodellen niet genoeg.’ Hoe breed is die autonomie?, vraagt Schaake. Er zit namelijk geen hekje om Nederland. ‘Dat klopt,’ reageert De Rijke, ‘maar je kunt wel hekjes plaatsen om specifieke zaken, zoals datamodellen en spelregels rondom toezicht in Europese context, ethisch en juridisch. Als Europa meer haar tanden laat zien, kunnen we veel winnen ten opzichte van de VS en China.’
Angst voor AI
Is het niet nodig om als Nederland een specifiek AI-domein te pakken en daarop te specialiseren, luidt de vraag vanuit het ECP. De Rijke: ‘Het gaat niet om een wedstrijdje wie de beste is. Veel technologie is overkoepelend in te zetten voor meerdere domeinen. Je moet niet willen dat het wiel op tien verschillende plekken opnieuw wordt uitgevonden. Juist door open source te ontwikkelen kan dubbel werk worden voorkomen.’ Schaake: ‘Er heerst veel angst rondom AI. Het is belangrijk dat vanuit de politiek het vertrouwen wordt geschept in de ontwikkeling van deze technologie. Dan wordt er ook automatisch meer in geïnvesteerd en volgt er een positieve impuls. Dus als de minister van Defensie een speech geeft, moet dat ook gaan over cyber en AI. Dat doen haar collega’s in Frankrijk en Duitsland namelijk ook.’
Verder is volgens haar een bredere opleiding nodig om goed talent voort te brengen. ‘Artificial intelligence moet in alle opleidingen worden gedoceerd, niet alleen in de technische.’ De Rijke: ‘Er zijn de afgelopen tijd te weinig informaticastudenten. Hier is een impuls nodig, en nu is het ook belangrijk om voldoende studenten op andere studies te krijgen. De behoefte is er in elk geval.’
Deze bijdrage komt uit IP #8/2021. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.