Wat: spookbronnen, -citaten en -referenties
Waar: in archieven en databases
Waarom: watch out!
Het Drents Archief waarschuwde onlangs voor het gebruik van AI in stamboomonderzoek. Steeds vaker worden documenten opgevraagd die niet blijken te bestaan of worden namen van mensen verzonnen.
Het Drents Archief is niet het enige archief dat er last van heeft: ‘We weten ook van andere archieven dat ongeveer 10 procent van de vragen met AI gestuurd is’, zegt Ellen van der Velds van het Drents Archief tegen RTV Drenthe. ‘Of dat in elk geval AI is gebruikt bij een onderzoek.’ De onderzoeken die met AI worden gedaan lijken echt, maar zodra om archiefstukken wordt gevraagd valt op dat er soms maar weinig van klopt. ‘Het zit in geboorteaktes, overlijdensaktes of huwelijksaktes. En er wordt heel stellig gezegd: “Dit moet er zijn”, en dat is er dan niet. Of het ligt onder een heel ander inventarisnummer in ons depot. AI hallucineert en maakt een logisch antwoord zodat het lijkt alsof het op waarheid en archiefmateriaal is gebaseerd.’
‘Overtuigend’ bewijs
Met name bij stamboomonderzoek ontstaan volgens Van der Velds soms pijnlijke fouten. ‘Als informatie dan niet klopt, ben je met wildvreemden aan de slag.’ Neem als voorbeeld ‘Jan de Vries, afkomstig uit Emmen’. ‘Ga ik in onze database zoeken op deze naam, dan vind ik er al een stuk of vijftig. Geef ik niet aan wanneer hij geboren is en wie zijn ouders en grootouders zijn, dan gaat AI beredeneren welke Jan de Vries ik bedoel.’
Voor onderzoekers kan dat vervelend zijn: ‘De mensen die onderzoek doen, krijgen “overtuigend” bewijs, maar toch zitten er fouten in hun stamboom.’ Daarnaast kost dit het archief veel extra tijd. Vrijwilligers zijn soms uren bezig met een onderzoek dat op AI is gebaseerd en geen resultaat oplevert. Vrijwilliger Koos Fokkens haalt een mailtje aan dat hij verdacht vond, vooral de opmaak: een opsomming met vetgedrukte letters, iets dat vaak wijst op AI. Toen hij ging zoeken op de naam in het bericht, een bruid, en op haar geboortedatum, kreeg hij geen zoekresultaten. Ook niet met een paar jaar marge. ‘In zijn algemeenheid komt deze naam met deze geboortedatum binnen de provincie Drenthe niet voor.’
Blijf zelf goed nadenken
AI levert overigens niet alleen problemen op, stelt Fokkens. ‘Het kan ook een hulpmiddel zijn; jou bijvoorbeeld op het spoor zetten van een onderzoeksrichting waaraan je zelf niet had gedacht.’ AI kan helpen bij het vinden van oude schrijfwijzen van plaatsnamen, het ontcijferen van handschriften en het ordenen van onderzoeksresultaten. Het Drents Archief is ook niet tegen het gebruik van AI, benadrukt Van der Velds. ‘Maar we zeggen wel: blijf zelf goed nadenken en controleer de bronnen die AI aangeeft.’
Spookreferenties in de wetenschap
Niet alleen in archieven, ook in de wetenschap duiken spookbronnen in toenemende mate op. Uit een onderzoeksartikel van het wetenschappelijke tijdschrift Nature in april bleek dat minstens 10.000 publicaties uit 2025 door AI verzonnen verwijzingen bevatten. Volgens De Groene Amsterdammer publiceerden de afgelopen drie jaar ook honderden Nederlandse universiteitswetenschappers artikelen met ‘spookreferenties’. Het blad deed samen met de Data School van Universiteit Utrecht onderzoek onder 100.000 publicaties en constateerde dat dit probleem in drie jaar tijd is verzevenvoudigd. Waar in 2023 nog één op de 1.400 artikelen een spookreverentie bevatte, steeg dat begin 2026 naar één op de 200. Nepreferenties kunnen een gevaarlijk sneeuwbaleffect veroorzaken, volgens De Groene: wanneer een chatbot een niet-bestaand artikel verzint en anderen dit gaan citeren, gaat zo’n bron een eigen leven leiden. De onderzoekers zagen dit al bij een enkele valse referentie gebeuren.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #7-2026. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
