Door Anne-Katelijne Rotteveel en Elke Müller
Hoe herken je desinformatie? Welke skills heb je daar als jongere voor nodig en hoe kun je je ertegen wapenen? Een consortium van Europese organisaties wil hierbij helpen met het project SMILES, een nieuwe lesmethode waarbij docenten en bibliotheekprofessionals samenwerken om de mediawijsheid van leerlingen tussen de 12 en 15 jaar te vergroten. Een inkijkje in het project.
Van 1 maart 2021 tot en met 30 april 2023 heeft een consortium van verschillende organisaties in Nederland (KB, De Haagse Hogeschool en Beeld & Geluid), België (Media & Learning Association en Public Libraries 2030) en Spanje (Fundación Goteo/Platoniq) een onderzoeksproject uitgevoerd, gefinancierd door het Erasmus+-programma van de EU en gericht op het vergroten van de nieuwsmediageletterdheid onder jongeren. Als titel werd gekozen voor SMILES (innovative methodS for Media & Information Literacy Education involving schools and librarieS). Aanleiding voor het project was de opkomst van desinformatie en de behoefte aan lesmaterialen om jongeren tegen dit fenomeen te wapenen. De KB zag een sterke noodzaak voor een praktisch onderzoeksproject waarbij een team van Europese organisaties gezamenlijk nieuwe methoden zou ontwikkelen en testen op het vlak van nieuwsmediawijsheid en informatiegeletterdheid.
Een van de belangrijkste doelen van het SMILES-project was het ontwikkelen van lesmateriaal voor Nederlandse, Belgische en Spaanse leerlingen tussen de 12 en 15 jaar waarmee ze leren desinformatie te herkennen en zich ertegen te wapenen. Daarnaast moest er samenwerking tot stand worden gebracht tussen bibliotheekprofessionals in brede zin en docenten in het voortgezet onderwijs in de deelnemende landen Nederland, België en Spanje, zodat zij de ontwikkelde lesmaterialen aan middelbare scholieren zouden kunnen aanbieden.
Project in drie fasen
Het project bestond uit drie fasen. In de eerste fase werd een literatuuronderzoek uitgevoerd waarin de status van desinformatie en nieuwsmediawijsheid in elk deelnemend land werd besproken, evenals de verschillende onderwijsbenaderingen per land. Al deze baseline studies zijn terug te vinden op de website van SMILES. Opvallend is dat desinformatie in Nederland bij aanvang van het project een relatief nieuw begrip bleek dat met name door de coronapandemie is opgekomen, zo kwam uit het onderzoek naar voren.
In de tweede fase ontwikkelden de verschillende partners alle lesmaterialen, die uit vijf modules bestaan. Elke module bevat lesmateriaal voor Nederlandse, Belgische en Spaanse leerlingen tussen de 12 en 15 jaar om desinformatie te herkennen en te bestrijden. De derde fase bestond uit een onderzoek naar de effectiviteit van de SMILES-aanpak.
Ontwikkeld lesmateriaal
De vijf modules zijn op basis van de resultaten van het literatuuronderzoek ontwikkeld. Daarnaast werden er trainingen aangeboden aan duo’s van middelbareschooldocenten en bibliotheekprofessionals om hun te leren hoe ze de modules aan leerlingen zouden kunnen onderwijzen. Hiervoor werd ook een digitale toolkit samengesteld waarin alle lessen stap voor stap worden uitgelegd. De docenten en bibliotheekprofessionals gingen aan de slag met de volgende lesplannen:
Module A: Wat is desinformatie?
Deze module behandelt het onderscheid tussen desinformatie en betrouwbare informatie, evenals de rol van nieuws, journalisten en nieuwsorganisaties. De module is een interactieve werkvorm over nieuws, informatie en opinievorming, en ze benadrukt het belang van journalistiek en persvrijheid. Het wordt aanbevolen dat docenten en bibliotheekprofessionals lokale voorbeelden van desinformatiecampagnes kiezen en behandelen waarbij ze open vragen aan de leerlingen stellen.
Module B: Hoe herken en weersta je desinformatie?
Het doel van deze module is om leerlingen praktisch te helpen bij het opsporen (identificeren) en weerstaan van desinformatie, dit alles gericht op de digitale vaardigheden en kennis van de leerlingen. Dit gebeurt door een interactief online spel: De Waakzame Courant. In dit spel kruipen leerlingen in de huid van een aspirant-journalist die vijf verschillende opdrachten (minigames) moet doorlopen om een professioneel journalist te worden. Centraal staat niet alleen hoe een journalist, maar feitelijk iedereen informatie correct kan analyseren, rapporteren en delen.
Module C: Technieken die worden gebruikt
Door leerlingen een eigen desinformatiecampagne te laten ontwikkelen, ontdekken ze welke technieken worden gebruikt om desinformatie te maken. Na deze module herkennen ze verschillende manipulatietechnieken die worden ingezet om het publiek te beïnvloeden.
Module D: Ontdek op welke manieren desinformatie wordt verspreid
Leerlingen leren over de strategieën die in desinformatiecampagnes worden gebruikt. De module bevat het online spel Harmony Square over een kleine buurt die is geobsedeerd door de democratie. De speler speelt de rol van iemand die wordt ingehuurd als ‘chef Desinformatie’ en opzettelijk de rust en stilte op het plein moet verstoren door verdeeldheid aan te wakkeren en bewoners tegen elkaar op te zetten.
Module E: Desinformatie en maatschappij
De laatste module staat stil bij de vraag wat de collectieve en emotionele impact is van desinformatie. De trainer voert activiteiten uit waarbij de leerlingen op een historische manier nadenken over desinformatie en hoe die ons zowel op maatschappelijk als persoonlijk niveau beïnvloedt. Onderdeel van deze module is het maken van een tijdlijn van desinformatie door de geschiedenis heen, waarbij de impact uit het verleden kritisch wordt verkend.
Effectiviteitsonderzoek
Het laatste onderdeel van het SMILES-project bestond uit het wetenschappelijk evalueren van de effectiviteit van de lessen door middel van een effectmeting. Na het analyseren van literatuur over desinformatie en de manieren waarop nieuwsmediawijsheid in de literatuur is gemeten, zijn er kennistoetsen opgesteld. Deze bevatten uitspraken over desinformatie die door respondenten met ‘goed’ of ‘fout’ zijn beantwoord. Het aantal goed beantwoorde stellingen voorafgaand aan de lessen werd vervolgens vergeleken met het aantal goed beantwoorde stellingen na de lessen. Op deze manier is geprobeerd een positief leereffect van de ingezette lessen aan te tonen.
Kwantitatief en kwalitatief
De kennistoetsen werden afgenomen bij beide doelgroepen van het project: duo’s (docenten en bibliotheekprofessionals) en scholieren. Zij vulden zowel voorafgaand aan de eerste als na de laatste training of workshop een vragenlijst in om te bepalen of er kwantitatieve effecten van de SMILES-modules waarneembaar zijn. Naast deze kwantitatieve analyse werden er ook kwalitatieve gegevens verzameld, onder meer door mondelinge feedback en interviews.
Logbestanden en enquêtes met open vragen illustreren hoe de leerlingen en trainers respectievelijk de lessen en train-de-trainerworkshops hebben ervaren en laten hen reflecteren op hun eigen leerprocessen. Daarbij wordt ook stilgestaan bij de effectiviteit van de geteste methodiek in de drie landen: wat zijn de best practices en waar zien we verbeterpunten? Alle resultaten zijn online te lezen via deze link: https://smiles.platoniq.net/processes/report.
Startpunt voor discussie
Uit de analyse komt naar voren dat de uitspraken uit de kennistoetsen onvoldoende aansluiten bij de lessen om een significante leercurve vast te stellen. Niettemin blijkt uit de kennistoetsen dat leerlingen zelf stellen dat zij na het volgen van de lessen het verschil kunnen zien tussen desinformatie en betrouwbaar nieuws. In Nederland zegt 55 procent van de leerlingen dat, in België 63 procent en in Spanje 44 procent. Bovendien geven ze aan nieuwe dingen te hebben geleerd en meer te willen weten over het onderwerp desinformatie – dat geldt voor een kwart van de leerlingen in Nederland en België en voor 35 procent van de leerlingen in Spanje.
Uit de kwantitatieve analyse blijkt ook dat ruim 40 procent van de leerlingen het leuk vindt om mee te doen aan de lessen. Zo’n 40 tot 50 procent zegt het geleerde in de praktijk toe te gaan passen. Verder blijkt dat leerlingen de lessen interessant vinden en dat deze een startpunt vormen voor discussie, verdere activiteiten en verdieping.
Aanvulling op bestaand lesmateriaal
De ingevulde kennistoetsen onder de trainers (de duo’s) laten eveneens geen significante verschillen zien tussen het aantal goed beantwoorde stellingen in de kennistoets die voor de training is ingevuld en die erna. De meeste trainers geven echter aan dat ze zich na het volgen van de train-de-trainerworkshops in staat voelen om (nieuws)mediawijsheidstraining over desinformatie aan jongeren te geven. In Nederland is 71 procent het (helemaal) eens met deze stelling, in België 60 procent en in Spanje 67 procent.
De kwalitatieve resultaten van het onderzoek laten ook zien dat de geïmplementeerde lessen positieve effecten hebben. Docenten geven aan dat leerlingen geïnteresseerd zijn in het lesmateriaal en kennis opdoen over het onderwerp. Ook zeggen ze dat de modules goed zijn opgebouwd en een aanvulling vormen op het bestaande lesmateriaal over dit thema. Wel is gebleken dat de modules niet geschikt zijn voor alle niveaus en leeftijden vanwege het soms ingewikkelde taalgebruik. Daarnaast geven docenten aan veel tijd kwijt te zijn met het uitleggen van het project, de kennistoetsen en de definities. Daarom zijn de modules te lang voor één lesuur en kunnen zij beter over meerdere uren worden verspreid.
Aangepaste vorm
De docenten zijn verder van mening dat de lesmaterialen aanzetten tot bewustwording over het onderwerp. Daarnaast vinden ze de modules informatief en de uitleg duidelijk, en dat er veel ruimte is voor dialoog. De sfeer tijdens de lessen is ‘prettig’. Alle trainers geven dan ook aan de door SMILES ontwikkelde modules te blijven doceren in de nabije toekomst, zij het soms in aangepaste vorm.
> Al het lesmateriaal is vrij te gebruiken en te vinden op https://smiles.platoniq.net.
Anne-Katelijne Rotteveel is impactonderzoeker bij de KB, de nationale bibliotheek, Elke Müller senior onderzoeker en docent bij De Haagse Hogeschool.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2023. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.