Door Ton van Bedaf
Dorpen en streken zitten niet zelden op een schatkist aan tekst en beeld – een weerslag van hun rijke historie. Dit materiaal digitaal bewaren en ontsluiten is niet alleen van belang voor het doen van onderzoek, maar ook voor het begrijpen van afkomst en cultuur. En het kan daarmee richting geven aan de toekomst, betoogt Ton van Bedaf, die als vrijwilliger bij een historische vereniging nut én noodzaak ontdekte van een contentmanagementsysteem voor lokaal erfgoed. ‘In deze tijd van snelle, vluchtige communicatie wordt het duurzaam documenteren en doorzoekbaar maken van historische informatie in de juiste context alleen maar urgenter.’
Heemkundeverenigingen en historische genootschappen worden veelal door vrijwilligers met toewijding bemenst om nu en later verhalen te kunnen vertellen. Een gemeenschappelijk verleden met gekoesterde herinneringen, in mondelinge of schriftelijke overdracht, geeft input voor de cultuur van een samenleving. Brandstichtingen in archieven en bibliotheken waren er vrijwel altijd op gericht om een gemeenschappelijk verleden te vernietigen en een gemeenschappelijke toekomst te vertragen.
Archiefverhalen vertellen door met aandacht te kijken naar reeds verzamelde informatie en daar iets moois van te maken door te ordenen en te redigeren – het hoort gebaseerd te zijn op feitelijk juiste historische informatie. Er is veel belangstelling voor dit historisch materiaal. Het vormt de basis voor historisch en genealogisch onderzoek, maar geeft ook een tijdsbeeld weer dat belangrijk is voor het begrijpen van afkomst en cultuur.
Impact sociale media
Deze verenigingen en genootschappen koesteren schatten aan documenten en media die getuigen van een prachtige historie. Het gaat hierbij om oude foto’s, ansichtkaarten, acht- of zestienmillimeterfilms en video’s, maar ook om diverse al dan niet gescande papieren documenten, zoals bouwtekeningen, aktes, notulen en kranten. Het voelt als schatzoeken wanneer je dit alles bekijkt en documenten inhoudelijk interpreteert zonder van tevoren te weten wat het belang ervan kan zijn.
Vandaag de dag verzamelt veel menselijke kennis zich op internet, van theorieën tot en met propaganda – veelal persoonlijke interpretaties van waarnemingen. De hedendaagse socialemediaplatforms bevatten, naast al deze persoonlijke interpretaties, ook veel historische foto’s die likes kunnen scoren en gedeeld kunnen worden, maar die op deze vluchtige media tegelijk tot nostalgische kiekjes degraderen. Ook in het verleden werden betekenis en waarde toegekend aan tekst en beeld, maar het is nu zo veel diffuser geworden; iedereen plakt als het ware tekst en beeld op een werkelijkheid die wellicht zou kunnen zijn geweest.
Specialistische software
Dergelijke communicatie van ‘historische content’ hoeft geen feitelijke juistheden te bevatten en wordt amper sociaal gecorrigeerd. Hoe wij op sociale media omgaan met het verleden wordt vooral bepaald door hoe wij nu in het leven staan met onze cultuur, dynamiek en creatieve mogelijkheden, om beschouwend terug te blikken en ‘vrienden’ te verbazen. Artificial intelligence zal gebruikmaken van wat er is en niet altijd de zin van de onzin kunnen scheiden. Het duurzaam opslaan, documenteren en doorzoekbaar maken van historische informatie in de juiste context wordt vanwege al deze ‘diffusiteit’ echt urgent. Er is ook steeds meer bewustzijn over het feit dat generaties verdwijnen, en daarmee de kennis van voorbije tijden.
Juist nu online content vluchtiger wordt en verbanden mist, is het fijn dat er met beschikbare specialistische software, ofwel een contentmanagementsysteem (CMS), een ‘thuisplek’ (homepage) kan worden gecreëerd waar liefhebbers, zoals ik, met hun achtergronden als archivaris, bibliothecaris, documentalist of dorpsexpert, de lokale historie verdiepen. Deze liefhebbers verzamelen zich in historische verenigingen, hebben de aanwezige informatie al deels gedigitaliseerd en ontsluiten deze vaak met behulp van Office-tools.
Verhalen vertellen
Archiveren is onzeker weten wat onderzoekers in komende tijden gaan zoeken, maar daar wel naar beste weten op inspelen om verhalen te kunnen vertellen in historische magazines en tijdens verenigingsavonden. Verhalen over hoe familieleden de lokale handbalvereniging op handen droegen, over hoe het cultureel dorpshuis werd gevuld met prachtige optredens, over hoe straten werden ontruimd tijdens de oorlog, over hoe de handel floreerde in de jaren tachtig en over hoe de vrouwen met manden naar de markt liepen om te verkopen wat hun mannen hadden geoogst en gevangen.
Vrijwilligers van historische verenigingen baseren zich op feitelijke geheugens en gedocumenteerde gebeurtenissen. Door oud-dorpsbewoners steeds te interviewen worden de verhalen en feiten bovendien talrijker, gevarieerder en meer uitgediept.
CMS als digitale schatkist
Zowel individueel (bewoners) als collectief (lokale verenigingen) is de mens geneigd te bewaren om het verleden te koesteren en de vergetelheid te bestrijden. Dit alles onder te kunnen brengen in een CMS schept enorm veel kansen. Verzamelen en bewaren zijn hierbij slechts het begin, de informatie moet vervolgens worden ontsloten, waarna zij in relatie tot gelijkgestemde informatie tot geschiedschrijvende verhalen kan worden omgevormd. Een archief en bibliotheek in een ‘clubhuis’, en meestal ook een kwartaalmagazine, zijn veelal de middelen die historische verenigingen hebben. Vaak realiseren zij zich niet dat ze op een schatkist aan informatie zitten waar de omgeving nauwelijks weet van heeft. Een digitale schatkist zou al veel vergemakkelijken.
Historische inhoud interpreteren
Priegelhandschriften in manuscripten (manus = hand) interpreteren, of mooie foto’s zonder informatie op achter- of voorzijde aan de hand van het type auto, huis of kleding – het voelt telkens alsof je de mens uit een ver verleden beter leert kennen. Niets wat ik zie is aan mij gericht, maar toch vastgelegd door iemand voor de naasten, voor toen of ooit. Soms voelt het verrassend intiem om andermans historie te lezen en te doorvoelen. Dit alles te mogen ontsluiten is een van de belangrijkste activiteiten om historische gebeurtenissen van inhoudelijke content te voorzien. Als ik informatie over vroeger ontsluit, interpreteer ik wat de inhoud wil zeggen en wat het belang ervan is. Maak ik onderdeel uit van een groep ‘interpreteerders’, dan is het goed om af te stemmen hoe wij interpreteren zodat dit minder afhankelijk wordt van ieders achtergrond en ervaring. Dit mag door alle liefhebbers gebeuren, maar het is een redactieraad binnen de vereniging die als scheidsrechter toeziet op historische en feitelijke juistheden voordat informatie openbaar wordt gedeeld.
In dit proces is het belangrijk om goed te weten wat de doelgroep zoekt en wenst te lezen. Hoe meer tags en trefwoorden je toevoegt, hoe arbeidsintensiever immers de ontsluiting van tekst en beeld wordt. Bij het inventariseren probeer ik steeds snel lezend de juiste rubriek of categorie te benoemen waar de informatie toe behoort, en de juiste trefwoorden en alle andere metadata eraan toe te kennen zodat deze informatie later kan worden teruggevonden als iemand het langzaam wil lezen. Hier is altijd een zeker spanningsveld.
Openbare archiefplek
Zullen we wachten op de voortschrijdende invloed van AI, erop vertrouwen dat we alles wat op sociale media is verzameld integraal en in de juiste context zullen teruglezen met behulp van AI? Of toch ook geld en energie steken in een contentmanagementsysteem? Laatste lijkt voor nu een wijs plan. Hiermee is er een oplossing om lokale historische informatie dusdanig te ontsluiten en te delen met geïnteresseerden, dat iedereen het leuk gaat vinden om bij te dragen aan de verrijking ervan. En dat allemaal onder de gevoelsmatig eenduidige homepage van de lokale historische vereniging.
Niemand raadt van tevoren wat later van belang zal zijn. Het is deze onvermijdelijke incompleetheid die het wenselijk maakt dat een openbare archiefplek, beheerd door een historische vereniging, door de bewoners van een dorp of streek kan worden aangevuld. Bovendien is het ontsluiten en openbaren een belangrijk stuk menselijke bewustwording van wat we allemaal aan relevante teksten en beelden bezitten.
Doelgroep betrekken
Door een CMS in te zetten komen de werkzaamheden van het archiveren, ontsluiten en openbaren van een lokaal historisch archief dichter bijeen dan ooit tevoren mogelijk was. Nu nog de doelgroep betrekken. Het is allereerst van belang om het archief neer te zetten als een ‘gemeenschappelijk bouwwerk’ dat door de bewoners gezamenlijk wordt aangepast en aangevuld. Denk aan het onderwerp ‘onderwijs’: je krijg dorpsbewoners al actief met game-achtige prikkels om de namen te benoemen van kinderen op een klassenfoto of van schoolgebouwen op een luchtfoto. Het verrijken van verhalen met andere bronnen als Wikipedia en Google Maps kan zorgen voor leuke variatie en meer diepgang. Dorps- en streekarchieven laten zich vanzelfsprekend ook prima uitbreiden met de archieven van elke afzonderlijke vereniging die op de software van het CMS kan meeliften. Zo ontstaat een ‘thuis’ voor alle archiefinformatie waarin de bewoners van een dorp of streek kunnen grasduinen en die ze kunnen aanvullen vanuit hun ‘thuis’.
Samengevat
Bewustwording omtrent wat er al is verzameld en hoe deze dorpsinformatie te gebruiken in historische context, zal bij toepassing van een contentmanagementsysteem in mijn optiek sterker worden ontwikkeld dan bij gebruikmaking van sociale media in combinatie met AI. Er ontstaat een dorpsgevoel van (in)compleetheid van het archief vanwege de gedeelde beschikbaarheid ervan. Hierdoor wordt vanuit één homepage aantrekkingskracht uitgeoefend op geïnteresseerden die willen lezen en aanvullen. Aanvullend zal AI na de inzet van het CMS een wezenlijke bijdrage leveren aan het dieper inhoudelijk ontsluiten van tekst en beeld door herkenning van personen, locaties en situaties.
Ontsluiting via een website onder eigen domeinnaam is doorgaans mogelijk met het CMS. De focus van deze software is primair gericht op het organiseren, opslaan, publiceren en beheren van digitale (erfgoed)archieven. Via het systeem kunnen foto’s, films en documenten worden gekoppeld aan straten, gebeurtenissen, personen, onderwerpen, verenigingen en andere overkoepelende thema’s. Andersom kan op al deze ingangen in het archief worden gezocht en gegrasduind.
Upload en beheer van enorme aantallen digitale foto’s, films en documenten gebeurt efficiënt. Advies is deze (deel)bestanden eerst te ontdubbelen, op te schonen en van metadata te voorzien alvorens ze te importeren.
Koppelen van media aan onder andere personen, gebeurtenissen, onderwerpen, straten en verenigingen geschiedt door middel van kruistabellen. De software geeft een flexibele structuur voor het organiseren van diverse soorten erfgoedarchieven, bijvoorbeeld door het dorpsarchief aan te vullen met archieven van het verenigingsleven binnen het dorp.
Linked open data vergroten de bereikbaarheid, toegankelijkheid, samenwerking en herbruikbaarheid van een dorpsarchief dat gebruikmaakt van een CMS.
Regelen van auteursrechten, disclaimers en publicatierechten van uitgeverijen van historisch beeldmateriaal bevindt zich binnen de software. Bij het beheren van persoonlijke informatie in tekst of beeld is dit nog niet relevant, maar zodra deze openbaar wordt gedeeld helpt de software hierin.
L.S. Het bovenstaande heeft vooral betrekking op het CMS dat specifiek voor (dorps)erfgoed beschikbaar is (van DeeEnAa) en waar ik mee werk. Voor het digitaliseren van archieven worden in het veld ook meer generieke contentmanagementsystemen gebruikt (zoals Drupal).
Bronnen
- netwerkdigitaalerfgoed.nl/activiteiten/nationale-strategie-digitaal-erfgoed
- erfgoedcms.nl
- Genootschap Oud Zandvoort (zal komende winter online publiceren wat afgelopen jaar offline is voorbereid)
Belangrijkste voordelen van een CMS voor (lokaal) erfgoed
- Brengt nieuwe mogelijkheden om niet eerder vertelde verhalen samen te stellen;
- Draagt bij aan het optimaliseren van hergebruik en kennisborging van historische informatie;
- Maakt het doorklikken naar verdieping of context mogelijk waardoor historische informatie vanuit verschillende invalshoeken kan worden beleefd en aangevuld;
- Draagt bij aan het vergroten van het bereik en de impact van een dorpsarchief.
Ton van Bedaf zet zich, na tientallen jaren als informatieprofessional te hebben gewerkt, vrijwillig in als archivaris en docent voor het ontsluiten van wat nog niet vindbaar is.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.