Crowdmanagement bij bibliotheken: Van boodschappenmandjes tot Share your Chair

Vooral in tentamentijd puilen de (universiteits)bibliotheken uit. Hoe voorkom je het onterecht bezet houden van studieplekken? Hoe zorg je voor een fijne sfeer? En voor wie sluit je de poort – of mag iedereen naar binnen? Kortom: hoe manage je de crowd? Verschillende sprekers lieten hierover hun licht schijnen tijdens een themamiddag op 6 juni, georganiseerd door de KNVI-interessegroep Onderwijs & Onderzoek (O&O) en IP.

Door: Conny van Bezu

Het is druk in de (universiteits)bibliotheken in Nederland. Vooral tijdens de tentamenweken staan studenten ’s ochtends vroeg al te dringen voor de poort. De meeste universiteitsbibliotheken passen hun toegangsbeleid aan in deze periodes en bieden dan alleen toegang aan studenten en medewerkers van de eigen onderwijsinstelling.

Sluit de poort

Dit is ook het geval bij de Universiteit Maastricht, al is hier sinds begin 2019 een dergelijke maatregel het gehele jaar door van kracht. Carin Klompen, manager van de afdeling bibliotheeklocaties en -services, vertelt dat de Maastrichtse studenten klaagden over het gebrek aan studieplekken. De bibliotheek werd namelijk ook gebruikt door studenten van Zuyd Hogeschool, middelbare scholieren en studenten uit omliggende gemeentes zoals Luik. Nu mogen er per dag en per locatie nog maar twee ‘externen’ naar binnen tegen betaling van tien euro. 

Zo’n beleid heeft nogal wat voeten in de aarde: er dienen goed werkende poortjes te komen, en interne en externe partijen zullen tijdig op de hoogte gesteld moeten worden van het voorgenomen besluit, zodat zij hun eigen achterban kunnen informeren.

Sluit de poort (soms)

Er zijn ook universiteitsbibliotheken die een minder strikt beleid voeren: alleen toegang voor eigen studenten en medewerkers tijdens de drukke tentamenweken, ook wel XXL-weken genoemd of Super Study Weeks. De bibliotheek van de Erasmus Universiteit Rotterdam doet dit jaar voor de eerste keer een proef, andere universiteiten hanteren dit beleid al langer. Meestal tot grote tevredenheid van de studenten, die vaak vinden dat het rustiger studeren is in ‘hun’ bibliotheek – zonder ‘overlast’ van bezoekers van hogescholen, ROC’s en het middelbaar onderwijs.

Sluit de poort niet

De bibliotheek van de TU Delft blijft tijdens de tentamenweken voor iedereen toegankelijk, ook voor bezoekers die niet verbonden zijn aan deze universiteit. Sabine Kunst, Head Open Spaces bij TU Delft Library, heeft als uitgangspunt dat iedereen welkom is. Toch is ze er gaandeweg ook achter gekomen dat te gastvrij zijn zo zijn nadelen heeft. ‘We waren te ver doorgeslagen in alles maar goed vinden, zonder regels, niks verbieden, als de studenten zich maar thuis voelen en kunnen doen wat ze prettig vinden.’ 

Maar als de poort open móét blijven?

‘Iedereen mag bij ons naar binnen,’ vertelt Ann Dreesen, teamleider van het team Service & Dienstverlening bij de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) op het Oosterdok. ‘Dus eenieder die het Centraal Station binnenloopt, mag ook bij ons binnenlopen. Wij mogen niet werken met toegangspoortjes.’

Met jaarlijks 1,5 miljoen bezoekers van allerlei pluimage is OBA Oosterdok een van de drukst bezochte culturele instellingen van Amsterdam. Dat gaat meestal goed, maar soms botst het omdat er verschillende belangen in het spel zijn. Meer en meer activiteiten worden er in de bibliotheek georganiseerd, zoals de InburgerBar, het Mega Voorleesbed op de jeugdafdeling, een zondagochtendconcert door studenten van het Conservatorium, congressen – en dat is niet altijd naar de zin van bezoekers die in rust en stilte willen lezen. Als er veel reuring is, verwijzen medewerkers naar stillere plekken of leggen uit dat het evenement een half uurtje duurt. Vaak wordt op die manier al veel ergernis weggenomen.

Toch kan het helaas in drukke tijden wel eens uit de hand lopen. Jongeren dagen elkaar via social media uit om rottigheid uit te halen en dat dan te filmen. Om vervolgens door de bewaking te worden buitengezet, is het toppunt van cool, vooral als de politie erbij gehaald moet worden. Medewerkers en bewaking hebben dan ook veel contact over wat er op de werkvloer speelt.

Verruim je openingstijden

Een andere oplossing om de drukte te verspreiden is het verruimen van de openingstijden. De meeste universiteitsbibliotheken gaan in de tentamentijd vroeger open en pas na middernacht dicht. De universiteitsbibliotheek van de Erasmus Universiteit Rotterdam overweegt zelfs het organiseren van een 24/7-week.

In Maastricht loopt op dit moment een pilot in samenwerking met The Student Hotel. Studenten die ’s nachts verder willen werken, kunnen op vertoon van hun collegekaart terecht in het hotel. Ook andere universiteitsbibliotheken kijken met belangstelling naar een dergelijke vorm van samenwerking.

Verwen je bezoeker

Hospitality staat bij alle bibliotheken hoog in het vaandel. Door een fijne sfeer te creëren, wordt overlast in veel gevallen voorkomen. Zo werd er afgelopen najaar in de UB Maastricht een well-being week georganiseerd ter preventie van stress bij studenten. Op twee locaties werden ruimtes ingericht waar de studenten zich even konden terugtrekken. Zachte stoelen en kussens, spelletjes, muziek en rustgevende beelden op een scherm hielpen de studenten zich te ontspannen. Ook konden ze op een heel andere manier stoom afblazen: met een silent disco! ‘En dans dan als medewerker vooral mee,’ adviseert Carin.

Vorm multidisciplinaire teams

In Delft waren er in de universiteitsbibliotheek plekken met weinig toezicht waar bezoekers storend gedrag vertoonden. Dit speelde zich vooral af in de uit vier verdiepingen bestaande ‘Kegel’. Klieren in de Kegel, aldus Sabine Kunst. 

Studenten klaagden dus niet alleen over te weinig studieplekken, maar ook over te veel geluidsoverlast tijdens tentamenweken. De bibliotheek koos niet voor een restrictief toegangsbeleid, maar zocht andere wegen om de problemen op te lossen. Op initiatief van Sabine werd een hospitalitygroep opgericht. Het uitgangspunt hierbij was dat de mensen die het meest last hebben van vervelend gedrag de mensen op de werkvloer zijn: de beveiligers, de publieksdienstmedewerkers, de student achter de IT-balie, de studenten die de avond- en weekenddiensten draaien. Al die groepen die onder verschillende diensten vallen, zijn gaan samenwerken in de hospitalitygroep.

Door de goede samenwerking is deze hospitalitygroep een echt team geworden, en studenten waarderen het dat ongewenst gedrag wordt aangepakt. Want, benadrukt Sabine, deze aanpak werkt alleen als je er bovenop blijft zitten, consequent blijft, goed blijft samenwerken en tussentijds evalueert.

Stop het handdoekje leggen

Veel universiteitsbibliotheken hebben ermee te maken, het zogenaamde ‘handdoekje leggen’: bezoekers claimen een studieplek door alvast spullen neer te leggen en vervolgens urenlang te verdwijnen. Medewerkers van de Delftse hospitalitygroep pakten dit probleem samen aan. Eerst legden de medewerkers waarschuwingsbriefjes neer, daarna stopten ze de spullen op een lege studieplek in een boodschappenmandje. De volgende – en meest recente – stap is het werken met ‘parkeerkaarten’ (studenten kwamen zelf met een maximum tijd), zodat een student nog maar een uur van zijn werkplek weg kan. 

In Rotterdam werd de campagne Share your Chair gelanceerd, die studenten aanspoort om de studieplekken eerlijker te delen. Met behulp van een houdertje met een kaartje erin op iedere werkplek kan de student aangeven hoelang hij van zijn stoel weg is – en tot die tijd mag een ander de plek gebruiken.

Creëer stille studieruimtes

Ook de OBA is zeer in trek als studieplek. Aangezien het in Amsterdam altijd wel ergens proefwerkweek of tentamentijd is, maken studenten en scholieren tijdens deze periodes veel gebruik van de dienst StudyShare. Meer dan een bel, een klok en een afgesloten zaal is daar niet voor nodig. Drie kwartier studeren zonder afleiding van je telefoon, die vooraf vrijwillig ingeleverd kan worden. Dan een verplicht kwartier pauze, en voor in de zaal een strenge meneer of mevrouw, de Studybob. Enthousiaste reacties van de deelnemers tonen het succes van deze dienst aan.

Denk na over de inrichting van je gebouw

Stromen studenten in goede banen leiden met aangepast toegangsbeleid of hospitalityteams zijn handige instrumenten, maar ook een goede inrichting kan daarbij helpen. Ineke van der Kramer, manager Library Learning Center, kan daarvan meespreken. 

Ruim tien jaar geleden ging ze aan de slag bij de universiteitsbibliotheek van de Erasmus Universiteit Rotterdam en trof daar naar eigen zeggen een ‘verrommeld’ gebouw aan. Iedere medewerker had een eigen werkplek, en door de toenemende behoefte aan studieplekken werden in alle hoeken en gaten wankele tafeltjes en dito stoelen bijgeplaatst. Een ingrijpende verbouwing was noodzakelijk

Een probleem: het gebouw uit 1968 is een monument en dat bracht een aantal beperkingen met zich mee. Zo mocht het niet worden uitgebreid, en betonnen elementen in het interieur moesten blijven. Door een goede samenwerking met architectenbureau Defesche van den Putte staat er nu een prachtige bibliotheek.

Student is de baas

Ineke benadrukt dat een goede voorbereiding het halve werk is. Hou er rekening mee dat de drukte door een prettige studieomgeving zal toenemen, denk van tevoren na over het scheiden van stilteplekken en groepswerkplekken, beperk het aantal medewerkersplekken (dan maar flexwerken), want hou altijd voor ogen: ‘De student is de baas,’ aldus Ineke.

De inrichting van de universiteitsbibliotheek van de EUR is toegespitst op het zo logisch mogelijk managen van de bezoekersstromen. Er is overzicht door meer binnenvallend licht, goede zichtlijnen, lage boekenkasten en een looproute, die door middel van vloerbedekking is aangegeven en zich zo onderscheidt van de werkplekken waar de vloer een andere kleur heeft. Dit beperkt het dwalen door het gebouw. Daarnaast heeft de bibliotheek studieplekkenstewards aangesteld, die de studenten op vrije studieplekken wijzen.

Stel een communitymanager aan

Naast bibliotheken bieden ook commerciële partijen ruimtes waar mensen kunnen studeren en werken. Remco van Noppen is communitymanager bij Spaces, een wereldwijde aanbieder van hippe werkplekken met een design inrichting, eersteklas koffie, werkplekken, vergaderruimtes en kantoren voor zzp’ers.

Ook bij Spaces is soms sprake van botsende belangen. Er moet nu eenmaal rekening met elkaar worden gehouden, als mensen in één ruimte bellen, vergaderen en brainstormen. Aan Remco de taak om in persoonlijk contact te staan met de leden van, in zijn geval, de locatie Den Haag. Zo is het makkelijker iemand aan te spreken als er klachten ontstaan.

The Student Hotels kennen een soortgelijke functie als community manager, alleen heet het hier ‘connector’. Deze hotels bieden voornamelijk onderdak aan internationale studenten. Education Partnership Manager Justyna Krajewska laat zien hoe je door allerlei factoren, bijvoorbeeld door het inrichten van gemeenschappelijke ruimtes, verbondenheid creëert tussen studenten uit alle windstreken. En de connector organiseert allerlei activiteiten om studenten met elkaar in contact te brengen (net zoals de communitymanager bij Spaces dat doet). Zo ontstaat voor de internationale student een veilige wereld, een home away from home.

Zoeken naar balans

In de discussie achteraf blijkt dat alle bibliotheken met hetzelfde dilemma worstelen. We willen zoveel mogelijk studenten (ook van andere instellingen) een fijne werkplek bieden, we willen in de woorden van Carin Klompen ‘een ziel en sfeer leggen in de bibliotheek zodat studenten er later met weemoed aan terugdenken’ en daarbij worden alle mogelijke middelen ingezet, van silent disco’s tot hippe espressobars. En dat lukt, gezien de massale toeloop. Maar hoe hou je het dan vervolgens fijn? Hoe vind je de balans tussen het huiselijke en je té thuis voelen? 

Eigenlijk zijn we allemaal communitymanagers, merkte een bezoeker van de studiemiddag op. Opvallend in de discussie was dat het opzetten van een hospitalityteam zoals in Delft is gedaan, door velen als een uiterst nuttig initiatief werd beschouwd. Kortom: de middag maakte duidelijk dat bibliotheekmedewerkers het zoveel mogelijk mensen toegang bieden tot kennis in een goede sfeer hoog in het vaandel hebben staan.

Conny van Bezu is communicatiemedewerker bij de Universiteitsbibliotheek Utrecht

Deze bijdrage komt uit IP nr. 6 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.