Column: (on)waarheid kun je niet communiceren

Door Frank Huysmans

Je gelooft niet wat ik zeg hè? Ik zie het aan je. Ik zie je twijfelen. Maar denk je nou echt dat ik hierover zou gaan liegen? Echt, ik zweer het je, op het graf van mijn bloedeigen grootmoeder als het moet. Jullie móéten me geloven.

Herken je dit? Je probeert iemand van je oprechtheid te overtuigen, maar wat je ook zegt, steeds is daar die sceptische blik. Omdat je niet opgeeft gaat de ander overstag: ‘Oké, oké, ik geloof je.’ Om ervan af te zijn. Niettemin voel je, en weet je, dat de scepsis niet is geweken. Je geloofwaardigheid staat onder curatele. 

Tot de coronacrisis het land in maart lam legde stond ‘nepnieuws’ hoog op de maatschappelijke agenda. ’s Lands agrariërs stoomden met hun trekkers op naar Bilthoven en Hilversum. Het RIVM verweten ze het hanteren van een verkeerde meetmethode. Daardoor zouden boeren ten onrechte als de hoofdschuldigen van de stikstofcrisis zijn bestempeld. ‘Staatsomroep’ NOS zou in haar berichtgeving deze voorstelling van zaken bestendigen. Journaalreporter Edwin van den Berg kreeg live in de uitzending twee ‘NOS = FAKE NEWS’-stickers op zijn jas geplakt terwijl hij, oh ironie, verslag stond te doen van het boerenprotest zelf. In Den Haag hadden de landbouwers en veeboeren kort daarvoor al gedemonstreerd tegen ‘verkeerde beeldvorming’.

Streven naar een gedeeld wereldbeeld binnen de eigen groep en naar onenigheid met de rest. ‘Wij tegen de anderen’ is een strategie met een lange grijze baard. Dictators en sekteleiders maken er al eeuwenlang gebruik van, evenals revolutionairen en andere extremisten. Toch lijkt de strategie met de digitale communicatiemiddelen een nieuwe impuls te hebben gekregen. De combinatie van openheid en beslotenheid leent zich hiervoor uitstekend. In de openbare kanalen van Facebook en Twitter wordt in de woordenstrijd met tegenstanders de groepsidentiteit verstevigd. Binnen de virtuele muren – members only – van Reddit-kanalen en WhatsApp-groepen krijgt de structuur van de groep verder vorm. De voorlopers onderscheiden zich er van de volgers. Nieuwelingen worden getest op loyaliteit aan beginselen en doelstellingen, hun afkeer van de mainstream media en hun kennis van het wereldbeeld dat in de groep als de werkelijke werkelijkheid geldt.

Als ik journalist zou zijn, of politicus, zou ik inmiddels vurig verlangen naar een manier om het waarheidsgehalte van mijn bericht in dat bericht in te kunnen bakken. Maar waarheid laat zich niet communiceren, net zomin als onwaarheid. Idem dito voor (on)oprechtheid en (on)eerlijkheid.

Evolutietheoretici hebben betoogd dat onze voorouders zijn gaan communiceren omdat ons bewustzijn ingekapseld zit in neurale processen. Of simpeler gezegd: omdat ze elkaars gedachten niet konden lezen. De ontvanger van je boodschap kan er altijd het zijne van denken. En als je er wat langer over nadenkt realiseer je je dat dat eigenlijk maar goed is ook. Hoe zorgelijk de opzettelijke verspreiding van onwaarheden vanuit democratisch oogpunt ook is.


Frank Huysmans is bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.

Deze bijdrage komt uit IP #6/2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.