Geborduurde boekbanden 1585-1670 | Marike van Roon | Sterck & De Vreese | hardcover 9789464710571 | € 35,00 | 216 pagina’s
Over de mensenhuid als boekband – Feiten of fabels | Peter IJsenbrant & Ed Schilders | Stichting Desiderata | hardcover 9789083340203 | € 18,50 | 80 pagina’s
Door Jos Damen
Informatieprofessionals zijn specialisten, en velen van hen zijn mateloos geïnteresseerd in een specialistisch onderwerp als bijzondere boekbanden. Vorig jaar verschenen over dit onderwerp twee boeken die ieder op zich heel bijzonder zijn: het ene boek gaat over boekbanden van mensenhuid, het andere over geborduurde boekbanden.
Eerst de uitgave over de boekbanden van mensenhuid: De pelle humana (Over de mensenhuid). Een veel gekker boekje dan dit is niet te koop. Er zijn veel bibliofielen in de wereld. Dat zijn meestal verzamelaars van bijzondere boeken, en binnen die mensensoort zijn er mensen die bijzondere boekomslagen sparen. Al eeuwenlang blijken sommigen daarvan een fascinatie te hebben voor boekomslagen die niet van dierenleer maar van mensenhuid zijn gemaakt. Met De pelle humana hebben Peter IJsenbrant en Ed Schilders een beredeneerde bloemlezing gemaakt van berichten over dit fenomeen. Op het eerste gezicht lijkt dat een grabbelton van citaten. Is het meer?
Macaber
In het voorwoord schets de Tilburgse chirurg Anne Roukema de ‘vaak macabere geschiedenissen en verhalen waarin, tot ver in de negentiende eeuw, allerlei bibliofiele verzamelaars de huid gebruikten als een romantische metafoor om favoriete boeken uit hun eigen bibliotheek te verfraaien’. Nuchter constateert hij: ‘Chirurgisch-technisch is het verwijderen van mensenhuid niet veel ingewikkelder dan het villen van een konijn.’
PMF-test
Rond boekbanden van mensenhuid doen veel vreemde verhalen en niet te verifiëren claims de ronde. Sinds 2014 is er gelukkig de zogeheten peptide mass-fingerprinting (PMF)-test, waarbij met een minimum stukje leer van het boekomslag kan worden bewezen of de band van dieren- of van mensenhuid is. Wat leren de 134 korte teksten in dit boekje ons? Allereerst, en dat is de toegevoegde waarde ervan, dat er een hoop onzin over het onderwerp wordt verkocht. Daarnaast verdelen IJsenbrant en Schilders de bloemlezing in nuttige categorieën als ‘looien’, ‘gewaarmerkt’ en ‘provenance’. Ten derde bevat de uitgave een mooi lijstje van de achttien geverifieerde banden die door de PMF-test zijn gekomen. Zeventien daarvan liggen in Amerikaanse bibliotheken, eentje in de KBR, de Koninklijke Bibliotheek van België – een boek van arts en anatoom Félix Vicq d’Azyr.
36 ‘portretten’
Van een heel andere orde is Kijk mij! Geborduurde boekbanden 1585-1670 van Marike van Roon. Formaat, aanpak en omvang van het boek zijn compleet anders (groter, systematischer en dikker). Overeenkomsten zijn er ook. Want ook dit boek is specialistisch en gedegen. Van Roon is dé expert op het gebied. Ze is kunsthistoricus, was eerder verbonden aan de Universiteitsbibliotheek Amsterdam en het Allard Pierson, en promoveerde op katholiek textiel. Een boekenkast van kennis valt om in dit boek, maar Van Roon weet al die kennis goed te doseren en te duiden door in 36 ‘portretten’ van boekbanden het fenomeen van geborduurde boekbanden onder de loep te leggen.
Van Roon: ‘Geborduurde boekbanden uit de Nederlandse zeventiende eeuw zijn zeldzaam. Dat is niet verbazingwekkend: borduurwerk in gouddraad en zijde, vaak met pailletjes en pareltjes bezet, is heel kwetsbaar.’ Als je dan ook nog weet dat de boeken intensief werden gebruikt, is het een wonder dat Van Roon erin slaagde om 36 van die banden te vinden, te identificeren en in dit boek uitgebreid te beschrijven.
Gulden snede
Met misschien wel tweehonderd afbeeldingen is Kijk mij! een echt bladerboek. Van Roon spuit haar kennis op een mooie manier, en in elk hoofdstuk legt ze een prima link met zowel de geschiedenis van het boek en de kunstgeschiedenis als de historische werkelijkheid. Bij boek 10: ‘Dit boek is zonder twijfel een huwelijksgeschenk geweest’ – en vervolgens laat ze de speculaties en toeschrijvingen zien. In het hoofdstuk over de gulden snede vertelt ze over de afwerking van boeken en komt ‘de versierde snede’ ook ter sprake. Sloten, hoeken en plaatjes, gouddraad en pailletten – alles komt aan de orde. Dit boek is veel breder dan de ondertitel ‘geborduurde boekbanden’ doet vermoeden.
Jos Damen is hoofd bibliotheek & ICT van het Afrika-Studiecentrum van de Universiteit Leiden.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2024. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.