Bibliotheken en leesclubs: ‘Door onze gesprekken kom ik uit mijn eigen bubbel’

Door Sjoerd Beelen

Tijdens de laatste themamiddag van de KNVI Interessegroep Onderwijs en Onderzoek (Bibliotheken) doken de aanwezigen in het thema ‘Bibliotheken en Leesclubs. Lezen en kennis delen met collega’s, studiegenoten, buurtgenoten en voetballers’. Een verslag.

Leesclubs zijn in coronatijd door veel lezers (her)ontdekt, mede dankzij de mogelijkheid om dergelijke bijeenkomsten virtueel op te tuigen. Soms faciliteren bibliotheken deze clubs voor bijvoorbeeld collega’s, studenten en buurtbewoners, soms nemen anderen het initiatief. De middag die de KNVI Interessegroep Onderwijs en Onderzoek (Bibliotheken) onlangs organiseerde, geeft een inkijkje in de veelzijdigheid van leesclubs, met ruimte voor verhalen van oprichters en lezers, inclusief tips en tricks.

De middag trapt af met de keynote van Marjolein van Herten (universitair docent Letterkunde en Vakdidactiek Nederlands aan de Open Universiteit) met als titel: ‘Gezellig, kritisch, serieus. De opkomst van het lezen in een leesclub’. Ze leidt de aanwezigen van de verlichte achttiende eeuw, toen de eerste leesclubs ontstonden, via de volksbibliotheken in de negentiende eeuw naar de eerste feministische golf toen voornamelijk vrouwen aan leesclubs deelnamen. ‘Begin twintigste eeuw verdwenen veel leesgezelschappen om tijdens de tweede feministische golf in de jaren zeventig van de vorige eeuw terug te komen. Leesclubs hebben vaak een sterk emancipatoire functie gehad.’

Vrouw en hoger opgeleid

Van Herten deelt ook enkele resultaten uit haar onderzoek naar hedendaagse leesclubs. Naar schatting zijn er vijfduizend van in Nederland. De gemiddelde club heeft negen leden en bestaat dertien jaar. Meer dan de helft van de clubs is aangesloten bij een bibliotheek of andere organisatie. De meeste deelnemers zijn vrouw en hoger opgeleid, en ze kunnen verschillende motieven hebben om te participeren. Bijvoorbeeld om een boek beter te leren begrijpen door er met elkaar over te praten, of een ander soort genre te willen lezen dan ze gewend zijn. Ook speelt het sociale aspect vaak een rol: het is een mooie reden om samen te komen en over boeken te praten. Verder is een leesclub een goede stok achter deur om een titel ook echt (uit) te lezen.

Digitale leesclubs 

Na Van Herten volgen enkele presentaties met voorbeelden uit de praktijk, zoals die van bibliothecaris Ton van de Laar (‘Leesclubs van de OBA, van fysiek naar digitaal?’). Hij vertelt onder meer hoe de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) maar liefst twintig leeskringen faciliteert. Deze kunnen gebruikmaken van de verschillende locaties van de OBA om fysiek bij elkaar te komen. Er zijn speciale leeskoffertjes met informatie over een boek – waaronder een leeswijzer, een interview met de schrijver en recensies – beschikbaar via partner ProBiblio. De OBA biedt ook grootletteruitgaven, luisterboeken en e-books aan. Naast de literaire leesclubs zijn er clubs met een speciaal thema, zoals ‘Amsterdam’ en ‘filosofie’. In coronatijd is er een aantal digitale leesclubs geïnitieerd, maar die blijken minder succesvol dan hun fysieke evenknie, zegt Van de Laar. ‘Dat komt waarschijnlijk omdat deelnemers vooral het sociale aspect belangrijk vinden, en wellicht ook omdat ze wat beeldschermmoe zijn geworden.’

Vervolgens komt voormalig profvoetballer (onder andere bij Excelsior) Maarten de Fockert aan het woord. Hij is tegenwoordig, naast student en co-host van De Cor Potcast, een enthousiast deelnemer aan een leesclub voor (voormalig) profvoetballers. Grote meerwaarde van de leesclub is volgens hem het sociale aspect en ‘het verkrijgen van andere inzichten’. Door de gesprekken die hij voert in zijn leesclub, komt hij uit zijn eigen bubbel, zegt hij. ‘Dat is ook doordat je boeken leest die je zelf niet zo snel zou uitkiezen. De leden van de leesclub hoeven in tegenstelling tot op het voetbalveld niet te winnen, maar je hebt de ruimte om aan de hand van een boek over eigen ervaringen en indrukken te praten.’

Openhartige gesprekken 

Floor, het culturele centrum van de Hogeschool van Amsterdam (HvA), en de HvA-Bibliotheek zetten in coronatijd samen een leesclub op voor studenten. Met de coronacrisis als aanleiding: ‘Doel van deze leesclub is eenzaamheid onder de studenten aan te pakken en hen daarnaast meer aan het lezen te krijgen’, vertellen Susan Wagenmans (projectleider programmering en conceptontwikkeling HvA-Bibliotheek) en Demi van de Worp (programmamaker Floor). Tijdens twee pilots werden er onder leiding van een docent Nederlands aan de hand van boeken openhartige gesprekken gevoerd. ‘Het enthousiasme van iedereen die zich met de leesclub bezighoudt, van deelnemer tot docent, springt ervanaf. Opvallend is wel het grote aantal no-shows. Studenten beginnen enthousiast, maar vinden het lastig om aan de hele reeks deel te nemen.’

Wagenmans en Van de Worp hebben nog een aantal praktische tips voor het starten van een leesclub: ‘Zorg voor een gespreksleider, organiseer een fysieke bijeenkomst (werkt beter dan digitaal), laat de groep het boek kiezen en laat ook deelnemers aansluiten die het boek niet (uit)gelezen hebben. Voor hen is het waardevol om te zien wat een boek losmaakt; dit is een extra motivatie om het de volgende keer wél (uit) te lezen.’

Diversiteit en inclusie

Sherida Zorg (voorheen manager Diversiteit & Inclusie Rijksmuseum, nu projectleider Diversiteit en Inclusie NPO) sluit de middag af met haar presentatie ‘RijksLeesclub: via lezen, praten en luisteren naar kennis, inzicht en verandering’. De RijksLeesclub is voor medewerkers van het Rijksmuseum, dat het thema diversiteit en inclusie in 2016 nadrukkelijk op de agenda heeft gezet. ‘De oprichting van deze leesclub komt hieruit voort’, zegt Zorg. ‘Er zijn ongeveer vijftig medewerkers uit de hele organisatie in ongeveer vijf leesgroepen actief. Alle deelnemers, van beveiliger tot directeur en van schoonmaker tot manager, zijn in de leesclub gelijk – ze zijn namelijk allemaal lezer. Met de keuze voor de boeken wil de leesclub de medewerkers in hun hart raken om zo nieuwe inzichten te krijgen in of een denkomslag teweeg te brengen over onderwerpen op het gebied van diversiteit en inclusie.’ Titels die al werden gelezen, zijn onder andere Wij slaven van Suriname van Anton de Kom en Hallo witte mensen van Anousha Nzume.


Meer over het onderzoek van Marjolein van Herten (Boekenkeuze en motieven van hedendaagse leesclubs in Nederland) lees je hier.

Ook de KNVI Interessegroep Onderwijs en Onderzoek (Bibliotheken) heeft een eigen leesclub. Meerdere keren per jaar kan iedereen online aansluiten om mee te praten over een recent uitgekomen openaccessartikel uit of over de bibliotheekwereld. Check knvi.nl of volg de groep op LinkedIn of Twitter.


Sjoerd Beelen is informatiespecialist Finance & Accounting bij de Hogeschool van Amsterdam.

Deze bijdrage komt uit de papieren IP #2-2022. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.