Door Anne van den Dool
Met haar werk als onderzoeker voor Bellingcat helpt Annique Mossou het onderzoek naar complottheorieën verder en maakt ze toekomstig onderzoek naar misdaden makkelijker. Tijdens het Smart Humanity-event van de KNVI spreekt ze over haar werk, waarbij ze ervoor pleit oog te houden voor de mens achter de complotdenker. Een voorproefje.
Annique Mossou stapt geregeld in het vliegtuig voor Bellingcat (bellingcat.com), een internationale organisatie die zich inzet om fake van echt nieuws te onderscheiden. Sinds de coronamaatregelen het weer toelaten, vliegt ze, net als haar collega’s, de hele wereld over om tijdens evenementen te spreken over haar werk als Bellingcat-onderzoeker, met name op het gebied van desinformatie. ‘We kunnen het aantal vragen dat we binnenkrijgen niet aan’, vertelt ze. ‘Dat betekent dat we keuzes moeten maken. We vinden het echter belangrijk om via zulke evenementen onze kennis van fake news en het tegengaan ervan te verspreiden, dus we komen graag langs.’
Rol van de coronacrisis
Het is zeker niet onlogisch dat Bellingcat zo in de lift zit: de van oorsprong Engelse organisatie die sinds 2014 bestaat en in Nederland is gehuisvest, heeft vandaag de dag veel werk te doen. Desinformatie is aan de orde aan de dag: dankzij het internet – en dan met name fora en sociale media – verspreidt fake news zich razendsnel. Gelukkig lijkt een groter deel van de maatschappij zich in toenemende mate bewust van de potentiële gevolgen van alle verschillende filterbubbels waarin we leven. De coronacrisis heeft hierin een belangrijke rol gespeeld, is Mossous overtuiging. ‘In die tijd raakten we misschien allemaal wel verstrikt in de vraag wat we wel en niet moesten geloven. Een pandemie is natuurlijk het perfecte voer voor complottheorieën: iedereen zat met zijn neus bovenop het nieuws, dus een foutief idee was zo verspreid.’
Niet overschatten
Toch moeten we het percentage complotdenkers in onze maatschappij niet overschatten, vervolgt Mossou. ‘We werken nauw samen met de Universiteit van Amsterdam, die regelmatig onderzoek doet naar de vraag hoeveel mensen werkelijk geloven in desinformatie. Gelukkig heeft een groot deel van Nederland niet zo’n last van dergelijke ideeën. De meest extreme theorieën komen het snelst bovendrijven. Daardoor raakt ons beeld vertekend. De meerderheid van Nederland blijft gelukkig goed nadenken. We moeten oppassen dat de discussie rondom desinformatie zelf geen bron van desinformatie wordt.’
Factchecking is daarvoor een belangrijk middel. Bellingcat ontwikkelt steeds weer nieuwe tools die specifieke vormen van informatie kunnen ophalen: van het achterhalen van de locatie waar een foto is gemaakt tot het in een keer kunnen opslaan van alle achterliggende informatie van socialmediaposts. Zulke tools kunnen voor de meest actuele vraagstukken worden ingezet. Denk bijvoorbeeld aan de oorlog tussen Rusland en Oekraïne – opnieuw een grote bron van desinformatie, weet Mossou.
Daarom verzamelt Bellingcat zo veel mogelijk informatie die op een later moment nog van pas kan komen. ‘Stel: je wilt over drie jaar de mensen vervolgen die de oorlogsmisdaden tijdens deze oorlog hebben gepleegd. Tegen die tijd zijn alle beelden die nu heel gemakkelijk op het internet te vinden zijn allang verdwenen. Daarom werken we aan een database waarin we alle beelden verzamelen die we nu over deze oorlog kunnen vinden, zodat het onderzoek tegen die tijd sneller, makkelijker en accurater kan worden uitgevoerd.’
Voor iedereen toegankelijk
De tools die Bellingcat produceert om zulke onderzoeken uit te voeren, worden publiekelijk toegankelijk gemaakt, zodat anderen er ook mee aan de slag kunnen. Dat open source-principe is voor Bellingcat heel belangrijk, legt Mossou uit. ‘Er zijn zo veel mensen over de hele wereld die kunnen bijdragen aan onderzoek naar desinformatie. Zelf maken we ook dankbaar gebruik van vrijwilligers die ons helpen om de locaties van foto’s en video’s te achterhalen, bijvoorbeeld tijdens ons huidige onderzoek naar de oorlog in Oekraïne. Als wij de locatie niet kunnen achterhalen, kunnen zij dat misschien wel.’
Met die locaties creëert Bellingcat vervolgens een kaart, te vinden via ukraine.bellingcat.com, waarop iedereen ter wereld kan zien welke schade de oorlog in Oekraïne aanricht, inclusief praktische filters. ‘Je kunt bijvoorbeeld zien hoeveel scholen in een specifieke maand zijn gebombardeerd of hoeveel ziekenhuizen in de hele oorlog zijn geraakt’, somt Mossou nuchter op. ‘Zulke visualisaties helpen om zichtbaar én telbaar te maken wat er op dit moment allemaal gebeurt. De cijfers zijn indrukwekkend en de beelden zijn dat ook. Samen komt het nog meer binnen, merken we bij gebruikers.’
Daarbij komt dat we tegenwoordig in een beeldgerichte maatschappij leven. ‘TikTok, Snapchat, BeReal: alles draait tegenwoordig om beelden. Veel jongeren hebben geen zin meer om hele lappen tekst te lezen. Daarop moeten wij met onze informatievoorziening ook inspelen’, vindt Mossou. ‘Neem bijvoorbeeld de stories die NOS sinds een paar jaar maakt om belangrijke onderwerpen op een korte en krachtige manier uit te leggen: die vorm sluit perfect aan bij deze tijd.’
Zelf checken
Feiten checken is niet ingewikkeld, benadrukt Mossou. ‘Met een paar simpele zoekslagen op Google, Facebook of YouTube kun je al voorkomen dat je in een rare complottheorie verzeild raakt. Neem bijvoorbeeld de ideeën die circuleerden rondom de Ever Given, het schip dat was vastgelopen in het Suezkanaal. Op een gegeven moment ontstond het idee dat daar kinderen werden vastgehouden door wereldleiders die hun bloed wilden aftappen, zodat ze met de stofjes eruit een elixer konden ontwikkelen waardoor ze eeuwig jong zouden blijven. Toen we dat op het spoor kwamen, hebben we de video bestudeerd die werd gebruikt om deze theorie te ondersteunen en hier een artikel over gepubliceerd. We googelden simpelweg de woorden die op de deuren stonden geschreven. Die bleken geen verband te houden met de scheepvaart, maar met de mijnindustrie. Ook stond de naam van het TikTok-profiel in beeld waarop de video was gepost. Dat account bleek van een jongen te zijn die in de mijn werkte en die voor zijn plezier video’s maakte van zijn werk. Een van die filmpjes was misbruikt om deze complottheorie te ondersteunen.’
Partijdigheid?
Niet iedereen is vol lof over Bellingcat. Sommigen beschuldigen de organisatie van partijdigheid: ook Bellingcat zou bepaalde informatie selecteren en andere achterhouden om bepaalde politieke ideeën te doen voorkomen als de waarheid en andere als een leugen. Mossou: ‘Mensen vragen zich soms af: als Bellingcat de waarheid probeert de achterhalen, wiens waarheid is dat dan? Sowieso gebruiken wij het woord waarheid zelf nooit. Er is namelijk niet maar één waarheid. Ook wij kijken naar de wereld door een gekleurde bril. Wel proberen we zo goed mogelijk op papier te zetten hoe wij ons onderzoek uitvoeren, zodat je het zelf kunt herhalen als je dat zou willen. Verder werken we nooit met anonieme bronnen: iemands gegevens moeten bij ons bekend zijn, anders kunnen we er niet op bouwen. Verder is één bron bij ons niet voldoende om een compleet verhaal te ondersteunen. Door op zulke principes te blijven voortbouwen, hopen we de meeste kritiek op ons werk weg te nemen, maar men kan natuurlijk altijd complottheorieën blijven bedenken.’
Kritisch blijven
Tot begin 2020 werkte Mossou bij de politie, waar ze focuste op terrorisme. Daar leerde ze zich te verdiepen in de beweegredenen van mensen met alternatieve ideeën. ‘Als jij gelooft dat mijn trui niet zwart is, maar geel, is het misschien goed om te vragen: waarom zie jij dat zo? Daarbij denk ik aan de coronaperiode, waarin mensen soms plotseling stopten te geloven in wat de overheid hun vertelde. Zo’n draai maakt iemand niet zomaar, is mijn overtuiging: daaraan ligt vaak een specifieke gebeurtenis ten grondslag. Bij het coronavoorbeeld kan iemand een familielid plotseling zien overlijden. Zulk onderzoek vind ik heel belangrijk om te blijven uitvoeren.’
Verder benadrukt Mossou dat je, wanneer iemand steeds radicalere ideeën ontwikkelt, juist niet de band moet verbreken. ‘Soms ben jij de laatste connectie met de echte wereld. Als jij het contact opzegt, verliest diegene misschien wel de enige bron van realisme in diens leven.’
Mossou blijft ook haar eigen werk kritisch bevragen. ‘Zorgen factcheckers zelf bijvoorbeeld niet voor de verdere verspreiding van de desinformatie die ze onder de loep nemen door artikelen te schrijven waarin ze dat nieuws herhalen? Dat blijkt gelukkig niet het geval te zijn. Factcheckers letten goed op dat ze de boodschap niet woordelijk herhalen, waardoor die niet de kans krijgt door nog meer mensen te worden overgenomen.’
Deprimerend en luchtig
De beelden die Mossou in haar werk krijgt voorgeschoteld, zijn niet altijd even prettig om naar te kijken. Gelukkig krijgt ze vanuit Bellingcat goede begeleiding. ‘We hebben toegang tot traumapsychologen en kunnen er ook met collega’s goed over praten. Het team waarin ik werk is hecht, dus voor mijn gevoel zijn dat net mijn vrienden. Verder krijg ik veel vrijheid om mijn tijd in te delen zoals ik zelf wil. Als ik de hele dag met Oekraïne bezig ben en het tussendoor nodig heb om een uurtje te gaan sporten, kan dat gewoon. En ik ben optimistisch, dat helpt ook. Tijdens een zware vergadering zal ik de eerste zijn die een fout grapje maakt om het geheel wat luchtiger te maken. Bovendien weten we dat we al die handige tools niet alleen maar voor deprimerende zaken als oorlogen maken, maar ook zodat mensen zelf de locaties van hun eigen familiefoto’s kunnen achterhalen. Dat geeft het werk weer wat lucht.’
Annique Mossou verzorgt de keynote tijdens het Smart Humanity-event van de KNVI op 23 november in de OBA in Amsterdam. Aanmelden kan op knvi.nl.
IP besteedde al vaker aandacht aan onderwerpen als openbronnenonderzoek, OSINT, desinformatie en fake news, en aan organisaties als Bellingcat, onder andere tijdens eerdere VOGIN-IP-lezingen. Artikelen hierover vind je in het online archief op informatieprofessional.nl.
Enkele tools van Bellingcat uitgelicht
Auto Archiver
Open source-onderzoek leunt vaak op socialmediaposts die video’s en afbeeldingen bevatten. Deze berichten kunnen echter worden verwijderd door platforms of door degenen die ze plaatsen. Daarom heeft Bellingcat de tool Auto Archiver (github.com/bellingcat/auto-archiver) ontwikkeld om journalisten, onderzoekers en andere geïnteresseerden te helpen bij het eenvoudig archiveren van online content. Het resultaat is een overzichtelijke tabel, inclusief beeld.
TikTok Analysis Tool
TikTok is een van de meest gebruikte socialmediaplatforms ter wereld, met naar schatting meer dan een miljard gebruikers. TikTok laat zich echter lastig analyseren. Daarom heeft Bellingcat de TikTok Analysis Tool (github.com/bellingcat/tiktok-hashtag-analysis) gemaakt, waarmee onderzoekers een dataset kunnen verzamelen van TikToks met specifieke hashtags die gedurende een langere periode kunnen worden geanalyseerd. Met de tool kunnen onderzoekers ook analyseren welke andere onderwerpen het vaakst een combinatie met deze hashtags vormen.
Bellingcat Toolkit
Benieuwd naar andere websites en tools die je kunt gebruiken voor open source-onderzoek? Bekijk ze op bit.ly/bcattools.
Anne van den Dool is tekstschrijver, auteur en cultureel journalist.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #8-2022. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.