Door Bart Grob
Wat doe je als conservator wanneer je vanwege de coronamaatregelen niet meer naar jouw museum kunt? Hoe onderhoud je je contacten en waar haal je accurate informatie over een object vandaan als je het niet ter plekke kunt bekijken?
Wat het afgelopen jaar heeft geleerd, is dat de conventionele manier van onderzoeken en verzamelen beperkingen heeft. Dat die beperkingen niet voor eeuwig zijn is een geruststellende gedachte, maar het neemt niet weg dat deze coronatijd uitermate nuttig is om andere manieren van verzamelen te onderzoeken. Never waste a good crisis is een adagium dat mij als conservator Actueel verzamelen nieuwe wegen heeft doen inslaan.
Vrijwel vanaf het begin drong het besef in Rijksmuseum Boerhaave door dat we de Covid-19-pandemie wilden verzamelen – niet geheel onlogisch vanwege de net ontwikkelde tentoonstelling Besmet! die ruim aandacht besteedt aan de geschiedenis van vorige epidemieën. Maar hoe? Historische analyses bestaan nog niet, het narratief van deze pandemie is nog volop in de maak. We zullen pas over enkele jaren het volledige verhaal kunnen vertellen, maar iedereen is zich ervan bewust dat we met z’n allen ooggetuigen zijn van een historisch event. Dat wil en moet je, zeker als medisch museum, vastleggen.
Keuze van informatiebronnen
Voor historische musea is actueel verzamelen onbekend terrein. In plaats van onderzoek in archieven of bibliotheken moet je je als conservator gaan richten op andere informatiebronnen. Media spelen een cruciale rol in de actuele informatievoorziening. Kranten, tv en radio zijn bekend, maar hoe incorporeer je sociale media in je informatiebehoefte? Zoals we allemaal zelf hebben kunnen ervaren, volgden de actuele ontwikkelingen elkaar in rap tempo op. Facebook, Twitter en YouTube speelden daarin een wezenlijke rol. Informatie en desinformatie ‘spraken elkaar tegen’. Ga er maar aanstaan om als conservator orde in die chaos te scheppen.
Gelukkig zijn er voorwerpen. Om niet in de discussie over objectiviteit van objecten terecht te komen gebruik ik voor nu de volgende definitie: ‘een actueel museaal object is een tastbaar voorwerp dat is gebruikt tijdens een (historische) gebeurtenis’. In het geval van Covid-verzamelen blijkt dit een praktische en hanteerbare definitie die bovendien een goed handvat is bij het schiften van informatie. Gaat het om objecten? Dan kun je er als conservator wat mee. Gaat het om beleidsmaatregelen (zoals een negatief reisadvies), dan kun je het niet verzamelen.
Rapid response collecting
Met deze definitie op zak hebben we voor het eerst een acquisitiepilot uitgevoerd op basis van ‘rapid response collecting’. Een wijze van collectioneren – ofwel snel handelen op actuele gebeurtenissen – die is ontwikkeld in het Victoria and Albert Museum in Londen.
Het begin van de coronacrisis werd door een aantal zaken getypeerd: hamsteren, gebrek aan beschermende middelen, de situatie op de ic’s en de zoektocht naar een vaccin. Dat werden de hoofdlijnen waarop we zijn gaan verzamelen. Zo waren onderzoekers aan de Universiteit Utrecht de eersten die antilichamen ontwikkelden tegen de spikes van het virus, een belangrijke stap in de ontwikkeling naar een vaccin. Doordat een van deze onderzoekers al in februari 2020 een lezing in ons museum had gegeven, waren de contacten reeds gelegd en konden we de antilichamen in een epje tentoonstellen.
Verhalen uit de frontlinie
Via het Erasmus MC kwamen we verhalen uit de frontlinie op het spoor. Duidelijk was dat in tijden van crisis het essentieel is voor een conservator om ethisch te handelen. Een acquisitieaanvraag mag nooit ten koste gaan van de aandacht die medisch personeel nodig heeft voor acute hulpverlening. Op de ic’s bleek het een probleem dat teamleden elkaar niet makkelijk herkennen vanwege de beschermende kleding die zo kenmerkend is voor het behandelen van besmettelijke ziekten. Een oplossing daarvoor werd gevonden door de plaatselijke tattooshop; zij beschilderden en personaliseerden de klompen van het ic-personeel. Op verzoek hebben ze een paar op dezelfde wijze beschilderd en aan Boerhaave geschonken.
Iconisch object
Een absoluut iconisch object dat door rapid response collecting aan de collectie is toegevoegd, is het flesje en de spuit die zijn gebruikt voor de toediening van het eerste vaccin in Nederland. Door de samenwerking met het RIVM in het kader van Besmet! was het mogelijk om op het juiste moment te handelen en in te springen op de meest actuele ontwikkelingen en deze zo voor de collectie van het museum veilig te stellen.
Overigens hoef je voor actuele acquisitie niet altijd zelf de boer op. Dat ondervonden we toen technici van de TU Delft het museum benaderden met de vraag of het mogelijk was om een oude beademingsmachine uit de jaren vijftig te ‘reverse engineeren’. Het resultaat, een nieuwe, eenvoudig te produceren machine, staat tentoongesteld in Besmet!.
Bart Grob is conservator bij Rijksmuseum Boerhaave en blogger bij de SAE, Stichting Academisch Erfgoed (academischerfgoed.nl).
Deze bijdrage komt uit IP #3/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.