Door Maarten Hafkamp
Met DARE kreeg in 2003 het ontwikkelen van open access institutional repositories in Nederland een belangrijke impuls. Anno 2026 zijn het nog altijd losse onderdelen en bepalen commerciële uitgevers het ritme. Er gloort echter licht aan de horizon met het nieuwe project DURF, zo vertelde Hubert Krekels, adviseur Open Science bij Wageningen University & Research (WUR), tijdens zijn presentatie bij de laatste VOGIN-IP-lezing.
Hubert Krekels is vanaf het begin betrokken bij de ontwikkeling van institutional repositories (IR’s) in Nederland. Vanuit WUR zag hij de geboorte van het project DARE (Dutch Academic Repositories) in 2003. In samenwerking met de organisatie SURF werd voor dat project gewerkt aan gezamenlijke ontwikkeling van IR’s aan alle Nederlandse universiteiten. ‘Grote animator was de toen al gepensioneerde Leo Waaijers, die een fanatiek voorstander was van open science’, vertelt Krekels. Er is in 2024 zelfs een Leo Waaijers Award in het leven geroepen die openscience-initiatieven beloont. ‘Zo kwam in 2004 NARCIS tot stand als nationale aggregator. Een paar jaar daarna had vrijwel iedere universiteit een repository, de hogescholen volgden later. Rond die tijd was DARE gevuld met rond de tweeduizend objecten. Nog erg weinig voor huidige begrippen.’ Inmiddels zijn het er ruim 2,7 miljoen. En is NARCIS drie jaar geleden opgeheven en voortgezet als Netherlands Research Portal onder OpenAIRE.
IR’s en aggregators geen grote rol
Hoe staat het er nu voor? ‘Het doel was om publicaties van Nederlandse onderzoeksinstellingen zoveel mogelijk open access beschikbaar te maken. Maar eigenlijk spelen IR’s en aggregators geen grote rol van betekenis bij onderzoek door wetenschappers en studenten’, zegt Krekels. ‘Een studie van OCLC Research uit 2024 bevestigt dat beeld. OCLC Research stelde in samenwerking met de UKB (samenwerkingsverband van de dertien universiteitsbibliotheken en de KB in Nederland) en SHB (kennis- en expertisenetwerk voor hogeschoolbibliotheken) het rapport Improving Open Access Discovery for Academic Library Users op rond de vraag hoe bibliotheken de kloof kunnen dichten tussen het beschikbaar zijn van open access wetenschappelijke publicaties en het daadwerkelijk kunnen vinden ervan door studenten en onderzoekers. De belangrijkste conclusies waren dat Nederlandse bibliotheken al veel inspanningen leveren om openaccesspublicaties beter vindbaar te maken en dat er nog mogelijkheden zijn om de vindbaarheid verder te verbeteren.’
Openaccessversies van publicaties worden met name gevonden in generieke discovery tools, en daarnaast resulteren ze in een ‘showcase’ op lokaal of nationaal niveau. Krekels ziet dat IR’s veel potentieel hebben, maar dat er meer ambitie nodig is.
Een pdf op internet zetten
Hij schetst daarvoor de strijd tussen commerciële uitgevers en de institutional repositories. Krekels was destijds betrokken bij onderhandelingen namens de universiteitsbibliotheken. ‘Tim van der Hagen, rector magnificus van de TU Delft die de onderhandelingen voorzat, stelde het team van een uitgever – dat hij expres langer liet wachten op de gang – de prangende vraag: “Leg mij nou eens uit waarom het zoveel geld en moeite moet kosten om een pdf op internet te zetten.” Kennelijk was dit bedoeld om mensen uit de tent te lokken, maar de vraag is wel lang bij mij blijven hangen. Ik heb haar zelf ook diverse keren aan andere uitgevers gesteld, en zij geven daar nooit antwoord op.’
Vreemd, vindt Krekels. ‘De pdf is natuurlijk een formaat van niks, maar het is wel het wezen waar het in deze markt om draait. Strikt genomen heeft dit wetenschappelijke publicatiesysteem een gesloten structuur waarin dezelfde spelers voortdurend in wisselende rollen zitten. De relatie tussen uitgevers, academische wereld en bibliotheken wordt op een heel vreemde manier vormgegeven.’
Verschillende waardeketens
Centraal in dat ‘spel’ staan onderzoekers die tegelijkertijd auteur, lezer, reviewer en editor zijn. ‘En daar worden ze indirect voor betaald’, zegt Krekels. ‘Uitgevers verkopen infrastructuur en prestige. Het werkt al jaren zo en het systeem komt gewoon uit de reclamewereld: als je eyeballs hebt, is dat geld waard. De bibliotheken zitten met de gebakken peren, want die faciliteren toegang; zij moeten van hun budget iedereen tevreden houden.’ Het gaat dus eigenlijk om verschillende waardeketens, stelt hij. Je hebt de commerciële waardeketen bij de uitgever. En de publieke waardeketen als het open science betreft; het adagium is immers: “Onderzoek gebruikt publieke middelen, dus het publiek moet bij de content kunnen, zorg er maar voor.” Daarnaast is er de wetenschappelijke waardeketen, want je wilt voor een wetenschappelijk publiek schrijven.’
Technologie wordt als aanjager gebruikt voor het herstel van de balans in de waardeketens. ‘Het draait om de beheersing van processen en om optimalisatie. Maar de uitdaging zit veel meer in gedrag, cultuur en samenwerking. Institutional repositories zijn er nu per universiteit of hogeschool, en deze moeten met technologie worden opgewaardeerd naar wereldwijde zoekmachines, maar dat is erg complex. Onderzoekers publiceren nog steeds het liefst bij high prestige journals, omdat ze daarvoor in het systeem worden gewaardeerd en beloond. En samenwerking is altijd moeilijk tussen kleine instellingen. Dat is in het voordeel van de grote industrie, en ik vrees dat we daar met de ontwikkelingen rond AI ook mee te maken gaan krijgen.’
Bedreiging businessmodel
Vinden commerciële uitgevers IR’s een bedreiging voor hun businessmodel? Krekels trekt de volgende conclusies: ‘Wetenschappers publiceren nog steeds bij (commerciële) uitgevers die het overgrote deel van de journals onder controle hebben. De betalende doelgroep van wetenschappelijke uitgevers bestaat uit wetenschappers en hun werkgevers. Aan algemeen publiek verdienen ze geen geld. De praktijk is dat een groot deel van de wetenschappers bereid is extra te betalen voor open access en een ander deel het houdt bij abonnementen. De enorme groei in aantallen publicaties compenseert ruimschoots de opkomst en concurrentie van nieuwe gold open access en diamond publishers. Uitgevers hebben écht geen gebrek aan content én geen gebrek aan middelen om succesvolle initiatieven over te nemen. Er is vooral een gebrek aan samenwerking. Wel is er het OAI-PMH (Open Archives Initiative Protocol for Metadata Harvesting). Deze internationale open standaard lijkt nog steeds het enige stabiele federatieve instrument.’
In zichzelf gekeerd
Het systeem van institutional repositories is nog erg in zichzelf gekeerd, stelt Krekels. ‘Universiteiten en hogescholen zijn allemaal researchinformatiesystemen gaan inrichten die erop gericht waren om de instellingen te informeren over wat hun researchoutput is. Daar zijn later datamanagementplannen bijgekomen. Dat betekent dat we ons focusten op een intern faciliterend proces, namelijk inzichtelijk maken wat we allemaal produceren. De institutionele constructie is tot op dit moment eigenlijk bijvangst. Dat is jammer, want daarmee draai je het hele idee van open science in feite om.’
De overgang van portal NARCIS naar het OpenAIRE-platform heeft nog niet een grote stap voorwaarts opgeleverd, weet Krekels. ‘We zijn een heel kleine speler in een heel groot ideaal.’ Hij ziet dat er ook repositories verdwijnen. ‘Van de 3081 onderzochte repositories zien we een deadcount van 620. Dat kan natuurlijk niet in onze wereld, want je kunt niet een artikel schrijven en citeren uit een bron die vervolgens niet meer bestaat of niet meer te traceren is. Dus de samenhang in het systeem is een grote uitdaging, en technisch zit het nog niet lekker in elkaar.’
Wisselende datakwaliteit
Krekels dook ook in de Digital Object Identifier (DOI) die in februari 2026 3 miljard resolutions opleverde. ‘Een enorm getal, en dat komt voor een groot deel door allerlei AI-providers die deze content opbouwen. Er zit veel redundantie in die repositories. Doordat we inmiddels op 50 procent open access zitten is het eigenlijk helemaal niet nodig om nog eens in een database openaccessdocumenten te gaan vastleggen, aangezien we de uitgevers al fiks hebben betaald om ervoor te zorgen dat dat niet gebeurt.’
Wisselende datakwaliteit is ook een probleem, vervolgt hij. ‘Het is hard nodig dat systemen worden geoptimaliseerd en dat er een instellingsoverstijgende infrastructuur wordt ingericht. We moeten meer indruk maken, want we zijn te onzichtbaar.’
Krekels benadrukt dat de inspanningen rond de repositories op zich nog steeds legitiem zijn: ‘Wij zorgen indirect voor toegang, maar het moet wel beter. Ook associëren auteurs open access eerder met hoge kosten dan met het vergroten van lezerspubliek. Er valt dus nog genoeg te evangeliseren op dit gebied.’
DURF
De bottleneck van repositories zit echt in het gedrag, concludeert hij. Gelukkig is er nu DURF (Dutch Repository Federation). Dit is een Nederlands samenwerkingsproject binnen de opensciencebeweging om de circa zeventig losse institutional repositories en onderzoekssystemen van universiteiten en hogescholen te bundelen in één krachtig nationaal netwerk. Het moet versnipperde wetenschappelijke publicaties en data samenbrengen onder een gezamenlijk bestuur en technische standaard. Daarnaast moet DURF de zichtbaarheid van Nederlandse onderzoeksresultaten via internationale kanalen zoals Google Scholar, OpenAlex en het Netherlands Research Portal vergroten. ‘Maar om daar te komen moeten universiteiten en hogescholen ook vooruit durven kijken’, aldus Krekels.
> De pdf van de presentatie van Hubert Krekels vind je op vogin-ip-lezing.net/presentaties-2026/.
Wie wat Krekels
Hubert Krekels is adviseur Open Science bij Wageningen University & Research (WUR). Na een studie Taal- en Literatuurwetenschap werkte hij onder andere bij Wolters Kluwer aan de ontwikkeling van digitaal uitgeven. In 2002 stapte hij over naar WUR waar hij al snel betrokken raakte bij de ontwikkelingen rond open access. Van 2013 tot 2025 was Krekels directeur van de universiteitsbibliotheek van de WUR. Daarnaast vervulde hij diverse bestuurlijke rollen, waaronder voorzitter UKB, voorzitter UKB-werkgroep licenties en chair OCLC Global Council.
Krekels gaf een lezing tijdens de laatste VOGIN-IP-lezing, op 9 april dit jaar in de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA). Dit was de veertiende editie van het gezamenlijke evenement van Stichting VOGIN en vakblad Informatieprofessional (IP) rond het thema zoeken, vinden en vindbaar maken van informatie. De volgende aflevering van de VOGIN-IP-lezing vindt plaats op 18 maart 2027.
Zes IR-adviezen van Krekels
- Schaal de discovery op (OpenAlex én OpenAIRE): ‘Je moet de discovery opschalen én keuzes maken. Dus niet alles vrijgeven, maar afspraken maken met de mensen die je content komen ophalen.’
- Optimaliseer technologie en voorkom redundante invoer: ‘Je moet werken aan proces en infrastructuur, maar dat gaat niet op basis van vrijwilligheid. Daarvoor moet je een netwerk opzetten en regie regelen.’
- Gedraag je als een uitgever van unieke content: ‘Neem als instelling je rol als uitgever serieus, want dat doen we eigenlijk nog veel te weinig. We geven zelf ook uit. Denk aan data, rapporten, proefschriften: je kunt dat best aan bibliotheken overlaten, maar dan zijn zij geen bibliotheken, maar uitgevers. En: uitgeven is meer dan een pdf op internet zetten.’
- Omarm Publish, Review, Curate (PSC): ‘Met het PSC-model wijken we af van wat self-archiving oorspronkelijk was. Je hebt je onderzoek gedaan, je hebt je tekst geschreven, je levert die in en zet hem meteen online.’
- Stel publicatiecultuur ter discussie: ‘Deze gedragsverandering is nodig om ergens te komen.’
- Showcase & don’t hide: ‘Word veel meer zichtbaar!’
Maarten Hafkamp is freelance journalist, schrijver en scenarioschrijver.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.