Door Jos Damen
Op 11 september 2024 maakte de Leidse universiteitsbibliotheek bekend dat ze 350.000 oudere wetenschappelijke proefschriften ging weggooien. De verhuizer was al besteld. Gelukkig wierp Brewster Kahle van Internet Archive zich op als redder. Intussen zijn meer dan 200.000 van deze dissertaties gedigitaliseerd.
Onverwacht blijkt de voormalige Leidse collectie oude proefschriften (1850-1990, uit vooral Duitsland en Frankrijk) een publiekstrekker. Van onaangeraakte stoffige magazijncollectie bij de Universiteit Leiden tot stevig geraadpleegde digitale collectie bij het Internet Archive: de transformatie wordt duidelijk met een paar voorbeelden en enkele foto’s.
Van portefeuilles naar digitaal
Tot mijn dagelijkse ochtendritueel hoort dit jaar een korte blik op de aanwas en de bezoekcijfers van de digitale collectie dissertaties bij het Internet Archive (archive.org/details/leiden-university). Dagelijks worden er een paar duizend digitale boeken aan de collectie toegevoegd. Wie had ooit kunnen denken dat het Parijse proefschrift van Louis Glangeaud (Étude géologique de la Région Littorale de la Province d’Alger) uit 1932 in een paar maanden in 2026 meer dan vierhonderd online bezoekers zou krijgen? Of dat Robert Attuly’s dissertatie Le droit pénal de Madagascar (Parijs, 1924) sinds juni meer dan zestig keer zou zijn geraadpleegd?
En zie de twee foto’s bij dit artikel: links nog in Leiden de dissertaties uit Princeton (1900-1922) in met touwtjes bij elkaar gehouden portefeuilles anno 2024, en rechts online enkele van die proefschriften gedigitaliseerd beschikbaar anno 2026.
Bezoekcijfers
Internet Archive begon dit jaar met digitalisering van de collectie. Inmiddels is men al klaar met meer dan de helft: op het moment van schrijven, derde week van augustus 2026, zijn er meer dan 200.000 dissertaties die eerder in portefeuilles in Leiden stonden open digitaal beschikbaar. Dat is mooi. Nog mooier zijn de bezoekcijfers die inmiddels voor dit jaar (exclusief bots) tegen de 400.000 views lopen. (Al deze gegevens vond ik openbaar op de website van de ‘Leiden Collection’.)
Metadata en meer
Deze zomer zat ik met een clubje van zeven mensen in Parijs bij elkaar tijdens de Wikimania Hackathon. Het is altijd heerlijk om met stroopwafels en de benen op tafel met gelijkgezinden te filosoferen over open toegang tot informatie en verbetering van metadata. Hoe krijgen we honderdduizenden beschrijvingen van dissertaties gekoppeld aan de juiste auteurs en universiteiten?
Luis: ‘Wist je dat Ludwig Prandtl, de grondlegger van de aerodynamica, ook in deze collectie zit met zijn Kipp-Erscheinungen (München, 1899)?’
David: ‘Wat kunnen we doen aan geautomatiseerde koppelingen van namen en onderwerpen?’
Luis: ‘Zou het proefschrift van Wernher von Braun er ook tussen zitten?’
Beatrice: ‘Vóór september zitten we op 200.000 gedigitaliseerde proefschriften.’
Olaf: ‘In Wikidata kun je wellicht beter “author name string” gebruiken.’
Daan: ‘Misschien moeten we daar een game omheen bouwen – dat je punten kunt scoren als je de correcte auteurs in Wikidata kunt koppelen.’
Antoine: ‘De metadata kunnen in elk geval kwalitatief beter. En we zijn bezig met complete vertalingen naar het Engels; daar kunnen we misschien per boek trefwoorden uithalen.’
De ideeën van drie programmeurs, twee bibliothecarissen en twee mensen van Internet Archive buitelden in Parijs over elkaar heen.
Auteursrechtkwesties
Deze collectie proefschriften zal in haar geheel worden gedigitaliseerd. Dat is vanuit een auteursrechtelijk standpunt bekeken bijzonder, maar ook goed verdedigbaar. Daarvoor zijn vier redenen aan te voeren. Ten eerste dient openbare wetenschap de vooruitgang van de mensheid – een algemeen doel dus. In de tweede plaats moeten met overheidsgeld gefinancierd onderzoek en publicaties voor iedereen openbaar beschikbaar zijn. Ten derde ligt het auteursrecht van proefschriften – als ik het goed zie – volgens Duits en Frans recht (Urheberrecht Dissertationen/Droit d’auteur de thèses) niet bij de universiteit, maar bij de betreffende auteurs. Het is onmogelijk om van een groot deel van de 350.000 auteurs uit te zoeken of ze meer dan 70 jaar geleden zijn overleden en als dat niet het geval is, ze te identificeren, op te speuren en om toestemming te vragen. In de laatste plaats is naar mijn ervaring praktisch elke onderzoeker juist blij als zijn of haar proefschrift op een goede manier open online toegankelijk is.
Over het auteursrecht op deze proefschriften had ik op een discussielijst nog een standpuntwisseling met de Amerikaanse bibliothecaris Rick Anderson, die betoogde dat twee standpunten hier conflicteerden: ‘publiek gefinancierd moet publiek beschikbaar zijn’ vs. ‘schrijvers hebben auteursrecht op hun werk’. Daarbij kijk ik meer vanuit een Europees standpunt, mede gesteund door de Directive Copyright in the Digital Single Market (2019) en het Out of Commerce-framework. Eigenlijk doet Internet Archive wat de hier betrokken 180 vooral Europese universiteiten al decennia geleden hadden moeten doen: openbaar maken van onderzoek dat met publiek geld werd verricht.
Voer voor meer studie
Opvallend is de presentatie van de digitale proefschriften op archive.org/details/leiden-university. Het beeld is rustig: zes titelpagina’s naast elkaar, met daaronder auteur, titel en gebruikscijfers en verwijzingen. Mooi en overzichtelijk. De collectie roept in haar geheel ook bredere vragen op. Wat zegt zo’n enorme massa boeken die nu online doorzoekbaar is over de wetenschappelijke cultuur in Europa in de negentiende en twintigste eeuw? Zeker, er ligt een grote nadruk op Duitsland (45 procent van de collectie) en Frankrijk (40 procent), maar ook België, Denemarken, Oostenrijk, Zwitserland (300 meter boeken!) en Zweden zijn goed vertegenwoordigd.
Is de wetenschappelijke onderzoekscultuur in de loop van de tijd veranderd? Verschilt die nog sterk per land of per continent? Hoe was de cultuur van referenties, bibliografieën en citaten eigenlijk in de negentiende eeuw? Er zijn, mede op basis van de collectie, al nieuwe online toepassingen gemaakt, zie friendsof.wiki van Luis Villa. Deze collectie biedt nog voor decennia onderzoeksmateriaal!
Hier vind je de twee voorgaande artikelen over dit onderwerp:
Jos Damen is parelduiker, Wikipediaan en voormalig bibliothecaris.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.