Door Maarten Zeinstra
Nederland heeft krachtige instrumenten voor het open publiceren van uitkomsten van de wetenschap, maar er ontbreken belangrijke elementen in de auteursrechtelijke en aanverwante wet- en regelgeving. Wel open publiceren, maar niet vrij om onderzoek te doen. Europese harmonisatie is hard nodig.
Nederland ziet zichzelf graag als een openscienceland. Ons land liep al vroeg voorop met secundaire publicatierechten (het amendement-Taverne in 2015) om zo green open access de norm te maken. Deze norm is in 2017 ook als expliciete ambitie opgenomen in het eerste Nationaal Plan Open Science. Daarin werd onder andere het doel gesteld om 100 procent open access te publiceren in 2020. In 2024 komt Nederland lovenswaardig ruim boven de 95 procent openaccesspublicaties per jaar. Qua open publiceren doen we het dus uitstekend.
Dit succes blijkt ook uit de laatste visie van het Nationaal Plan Open Science. Toch is er een keerzijde: in de recent verschenen eerste Index van Onderzoeksuitzonderingen (Index of Research Exceptions, I-REx) scoort Nederland verrassend slecht. Daar behoort Nederland tot de vijf minst opensciencelanden van de Europese Unie. En dat terwijl de EU op allerlei manieren probeert wetenschappelijk onderzoek juridisch gezien makkelijker te maken. Geen enkel land binnen de unie volgt deze basis feilloos, allemaal introduceren ze één of meerdere beperkingen op het kunnen doen van wetenschappelijk onderzoek.
Zeer open publicatiecultuur
Open science is een belangrijk speerpunt van Nederland. Hoe rijmen we dit verschil? Nederland heeft krachtige instrumenten voor het open publiceren van uitkomsten van de wetenschap. Het Secundair Publicatierecht van de wetenschapper vormt hierbij de belangrijkste achtervang, en grote financiers gaan zelfs verder door te eisen dat publicaties ook herbruikbaar (met open licenties) worden gedeeld. Dit alles draagt bij aan een zeer open publicatiecultuur.
Maar er ontbreken belangrijke elementen in de auteursrechtelijke en aanverwante wet- en regelgeving. Deze zijn vooral bij grensoverschrijdend onderzoek relevant. In de auteurswet heeft Nederland een beperkte implementatie van een aantal Europese richtlijnen.
Zelfregulering van de wetenschap
Zo ontbreekt in de Nederlandse auteurswet een algemene brede uitzondering om kopieën te mogen maken voor onderzoeksdoeleinden. Al in 2001 introduceerde de EU een richtlijn (betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij) met daarin een uitzondering op het auteursrecht voor het maken van kopieën voor toelichting bij het onderwijs én ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek. Bij de Nederlandse omzetting is gekozen om dat laatste ‘ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek’ weg te laten.
In plaats van Europese harmonisatie koos de Nederlandse wetgever destijds voor zelfregulering van de wetenschap. De redenering was: ‘de wet en het voorstel thans voldoende ruimte bieden voor het verrichten van wetenschappelijk onderzoek zonder commercieel oogmerk. Indien echter wettelijke beperkingen en zelfregulering op dit terrein in de praktijk onvoldoende armslag blijken te bieden, zal nader worden bezien of en zo ja in hoeverre de door de richtlijn geboden ruimte alsnog wordt benut.’
Het is niet alleen kommer en kwel. Nederland heeft wel een van de meest soepele implementaties van de tekst- en datamining (TDM)-uitzonderingen van de Europese Unie. Hier is de omzetting wel zo soepel mogelijk gehouden.
Impact op de wetenschapper
De studie achter het I-REx-onderzoek keek niet alleen naar de droge wetteksten, maar verzamelde ook ervaringen van wetenschappers. Daaruit bleek dat zij het auteursrecht vaak ervaren als een bron van onzekerheid. Om toch aan hun onderzoeksmaterialen te komen wijken ze daarom vaak uit naar informele netwerken, omdat de legale paden onzeker en onduidelijk zijn. Veel wetenschappers zijn inmiddels van mening dat de voortgang van hun onderzoek zwaarder weegt dan het strikt volgen van de regels. Ze zien dit ook als een gegeven; de auteurswet en aanverwante wetten zijn nou eenmaal barrières waar omheen moet worden gewerkt.
Optionele Europese harmonisatie is geen harmonisatie. Het gefragmenteerd houden van deze regels leidt tot juridische onzekerheid (met name bij grensoverschrijdend onderzoek). Het leidt tot ‘forum shopping’ naar landen waar wetenschappers wel onderzoek kunnen doen en een cultuur waar wetenschappers wet- en regelgeving negeren.
Een geïnterviewde onderzoeker voor de studie gaf dit ook mooi aan: ‘This is something researchers don’t think about every day, real work happens elsewhere […] We know what others are doing and assume that if it’s a common practice, then it’s legal.’
European Research Area (ERA) Act
Gelukkig loopt er momenteel een bredere Europese discussie over het toevoegen van ‘onderzoek en kennis’ als een vijfde vrijheid in de Europese Unie, naast het vrije verkeer van goederen, kapitaal, diensten en mensen. Onderdeel van deze discussie is het harmoniseren van secundaire publicatierechten en een verplichte uitzondering op het auteursrecht (en aanverwante rechten) om vrijer wetenschappelijk onderzoek te kunnen doen in een zogenaamde European Research Area (ERA) Act. Voor de informatieprofessional in de Nederlandse praktijk kan die duidelijkheid niet snel genoeg komen. Dit zijn wel discussies waar Nederland zich moet roeren, want ook al denken we dat wij vooroplopen met open science, in werkelijkheid is deze positie discutabel en fragiel.
Pas wanneer onze juridische basis het onderzoeksproces net zo ruimhartig ondersteunt als de uiteindelijke publicatie, mag Nederland zich weer met recht een waar openscienceland noemen. Om die ambitie waar te maken is actieve betrokkenheid bij de Europese hervormingsagenda essentieel.
> Volg de activiteiten van Knowledge Rights 21 (KR21) rondom de ERA Act en hun pogingen om de ‘vijfde vrijheid’ te verankeren.
Maarten Zeinstra is auteursrechtjurist, informatieprofessional en coördinator van Knowledge Rights 21, een Europees programma dat zich inzet voor de bevordering van toegang tot kennis.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.