Door Chantal Craandijk
De KB werkt samen met het bibliotheeknetwerk en organisaties uit het veld aan het project Werken vanuit Publieke Waarden. Hierin worden publieke waarden naar de digitale praktijk vertaald – inclusief toolkit die later dit jaar beschikbaar komt.
Bibliotheken staan voor steeds ingewikkeldere keuzes als het gaat om digitalisering. Welke technologie gebruik je? Hoe ga je verantwoord om met data en AI? En hoe zorg je ervoor dat digitale dienstverlening net zo betrouwbaar, toegankelijk en onafhankelijk blijft als de fysieke bibliotheek? Binnen het programma Werk aan Uitvoering (WaU) werkt de KB samen met het bibliotheeknetwerk aan een antwoord op die vragen.
In het WaU-project Werken vanuit Publieke Waarden worden publieke waarden vertaald naar de digitale praktijk. Daarmee krijgen bibliotheken een gezamenlijk kompas voor keuzes rond technologie, data en digitale dienstverlening.
Van vanzelfsprekend naar expliciet
In de fysieke bibliotheek zijn publieke waarden vaak vanzelfsprekend. Bibliotheken bieden onafhankelijke informatie, beschermen de privacy van bezoekers en zijn toegankelijk voor iedereen. Maar in een steeds digitalere omgeving zijn die waarden minder vanzelfsprekend. Digitale platforms, AI-toepassingen en datasystemen vragen voortdurend om nieuwe afwegingen. ‘Juist daarom moeten we expliciet maken welke waarden we belangrijk vinden’, zegt Mirjam Wijers, innovatieregisseur bij Bibliotheek Berkel & IJssel (BIJ de bieb) en copiloot van het project. ‘Als je dat niet doet, maak je ongemerkt keuzes die misschien niet passen bij de maatschappelijke rol van de bibliotheek.’
Om tot een gezamenlijk waardenkader te komen keek het projectteam niet alleen naar de bibliotheeksector; ook organisaties vanuit de overheid, het onderwijs en de zorg worstelen met dezelfde vraagstukken. Daarbij werd samengewerkt met onder meer TNO, Waag, SURF en PublicSpaces. Hun kennis hielp om publieke waarden te vertalen naar de digitale context.
Gezamenlijk waardenkader
De afgelopen periode werkte het projectteam aan een compacte set publieke waarden, gebaseerd op de kernwaarden uit de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob). Op basis van onderzoek en verschillende werksessies ontstond een overzicht van waarden die zowel onderscheidend als praktisch toepasbaar zijn. Iedere waarde kreeg een heldere definitie.
Het concept werd vervolgens breed getoetst: binnen de KB, met provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s), externe experts en vertegenwoordigers uit het bibliotheeknetwerk. Op basis van die feedback zijn de laatste aanpassingen gedaan. Het resultaat is een gezamenlijk waardenkader dat richting geeft aan digitale keuzes binnen het bibliotheeknetwerk.
Van papier naar praktijk
Een waardenkader alleen is echter niet genoeg. Daarom werkt het projectteam ook aan een praktische toolkit die naar verwachtingbinnenkort beschikbaar komt. Die moet bibliotheken helpen om publieke waarden daadwerkelijk toe te passen in hun dagelijks werk.
De toolkit biedt een afwegingskader met hulpmiddelen die bestuurders, projectleiders en medewerkers ondersteunen bij gesprekken en besluitvorming om publieke waarden nadrukkelijk mee te nemen in beleid. Denk aan gesprekshulpen, opleiding en training om de gehele organisatie mee te nemen, tools om het bewustzijn te vergroten en praktische vragen die helpen bij onderwerpen als AI, sociale media, dataverzameling of de keuze voor software.
Een voorbeeld is digitale soevereiniteit: hoe afhankelijk wil je zijn van grote technologiebedrijven? Is er een alternatief voor commerciële diensten zoals Google Analytics? Kun je kiezen voor een open oplossing als Matomo? Ook thema’s als betrouwbaarheid van informatie, privacy, inclusie, duurzaamheid en toegankelijkheid hebben een plek in het waardenkader.
Blijven ontwikkelen
Volgens Jeroen van Rooy, productmanager CMS bij de KB en de andere copiloot van het project, is het belangrijk dat het geen eenmalig product wordt. ‘Nieuwe technologieën ontwikkelen zich snel en maatschappelijke verwachtingen veranderen mee. Daarom moet ook het waardenkader blijven meegroeien.’ De toolkit wordt dan ook nadrukkelijk samen met het bibliotheeknetwerk doorontwikkeld. Bibliotheken kunnen praktijkervaringen delen en nieuwe voorbeelden aandragen, zodat het instrument actueel blijft en aansluit bij de vragen die in de praktijk leven.
N.B. Het WaU-project AI en Ethiek kent een soortgelijke ontwikkeling: er wordt hard gewerkt aan het samenstellen van de uitgangspunten voor AI en een bijbehorende toolkit.
Chantal Craandijk is redacteur bij de KB, nationale bibliotheek.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.