‘Democratie is niet alleen een kwestie van verkiezingen. Democratie draait ook om vertrouwen, transparantie en toegang tot informatie.’ Met die waarschuwing komt voormalig Archivaris van de Verenigde Staten Colleen Shogan die vorig jaar door president Donald Trump werd ontslagen. Ze benadrukt daarmee het belang van onafhankelijke archieven.
Shogan had afgelopen maandag een keynote tijdens het Archiefcongres 2026 van de Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland (KVAN) met de titel ‘Archieven en democratie: Toegang waarborgen in een tijdperk van wantrouwen’. In een exclusief interview met journalist Marcia Luyten dat tijdens het congres in Apeldoorn werd uitgezonden, sprak zij uitgebreid over haar onverwachte ontslag. Daarnaast vertelde Shogan over de gevolgen van politieke druk op instellingen die het collectieve geheugen van een land bewaren.
Waarom Trump haar ontsloeg weet Shogan niet. Een officiële verklaring voor haar ontslag werd nooit gegeven. ‘Zelfs toen journalisten daar recent opnieuw naar vroegen werd geen antwoord gegeven.’
Presidential Records Act
Volgens Shogan gaat de discussie echter over veel meer dan haar persoonlijke positie. De kern raakt aan een fundamenteel democratisch principe: het recht van burgers om achteraf te kunnen controleren hoe politieke besluiten tot stand zijn gekomen.
Ze benadrukte het belang van de Amerikaanse Presidential Records Act. Deze wet bepaalt dat documenten die tijdens het presidentschap worden geproduceerd uiteindelijk eigendom zijn van het publiek en worden ondergebracht bij het Nationaal Archief. ‘Het is essentieel dat burgers, journalisten en historici toegang hebben tot deze documenten. Alleen dan kunnen we besluiten van regeringen beoordelen en begrijpen, en regeringen ter verantwoording roepen.’
Legitimiteit onder druk
Volgens haar staat daarbij meer op het spel dan archiefbeheer alleen: ‘Als instellingen die verantwoordelijk zijn voor het bewaren van de geschiedenis niet langer als onafhankelijk worden gezien, komt hun legitimiteit onder druk te staan. Dan gaan burgers bij iedere beslissing vermoeden dat politiek een rol speelt.’
Shogan waarschuwt ook Europa en Nederland. Ze verwacht dat er hier ook een moment komt waarop discussies spelen over transparantie, informatiehuishouding, archivering van digitale communicatie en de toegankelijkheid van overheidsinformatie.
Verlies van controle over informatie kan onomkeerbare gevolgen hebben. ‘Als archiefwetgeving niet wordt nageleefd en documenten verloren gaan, kunnen toekomstige generaties nooit meer reconstrueren wat er werkelijk is gebeurd.’