Aftrap Netherlands Open Access Books Community: ‘We willen het publiceren en uitgeven in de universiteitswereld veranderen’

Door Suzanna Timmer

De Netherlands Open Access Books Community ging eind oktober van start met een paneldiscussie over de duurzaamheid van openaccessboekpublicatie in Nederland. Centraal daarbij stond de overname van de Amsterdam University Press door een commerciële uitgever. Blijven de boeken dan open access?

Wat zijn de gevolgen voor redacteuren en auteurs als een commerciële uitgever de Amsterdam University Press (AUP) overneemt? Wat zijn hun rechten en wat gebeurt er met hun openaccesswerken? De Britse uitgever Taylor & Francis zorgde afgelopen zomer voor commotie in de academische wereld met de acquisitie van alle internationale boeken en reeksen van AUP. Vervolgens was na het ontslag van de redacteur die bij AUP verantwoordelijk was voor het selecteren en aankopen van nieuwe boeken veel onduidelijkheid voor schrijvers. Voor de zomervakantie namen vervolgens 28 van hen die boekenreeksen publiceerden bij AUP hun besluit: in een ondertekende brief dienden zij hun ontslag in, want ze wilden niet gratis werken voor een bedrijf dat veel verdient aan hun werk. Het ging voornamelijk om internationale hoogleraren in film- en communicatiewetenschappen, die verantwoordelijk waren voor acht verschillende boekenreeksen.

Kennisdeling en samenwerking

Over deze case was een online paneldiscussie naar aanleiding van de start van de Netherlands Open Access Books Community, eind oktober. Het nieuwe online platform is bedoeld als ontmoetingsplek voor bibliothecarissen en professionals in onderzoeksondersteuning in Nederland. De community wil kennisuitwisseling, samenwerking en het delen van bronnen en ontwikkelingen rond openaccessboeken stimuleren. De ambitie is om uit te groeien tot een centraal kennis- en netwerkpunt voor iedereen die in Nederland betrokken is bij de transitie naar openaccessboekpublicaties.

Moderator van de paneldiscussie was Bregt Lameris, senior docent bij de Open Universiteit. Zij ging in gesprek met Annie van den Oever, buitengewoon hoogleraar Film en Visuele Media aan de Rijksuniversiteit Groningen, Dan Hassler-Forest, docent Mediastudies aan de Universiteit Utrecht, Erna Sattler, auteursrechtenspecialist bij Universitaire Bibliotheken Leiden (UBL) en Juliana Costa Pitanguy, publishing operations officer bij TU Delft Open Publishing.

Ongelooflijke winstmarge

Annie van den Oever en Dan Hassler-Forest waren allebei verbonden aan Amsterdam University Press met een aantal boekenreeksen en zij behoorden tot de 28 personen die besloten op te stappen. Van den Oever zei dat ze vooraf niet op de hoogte was gesteld dat haar boeken waren verkocht aan Taylor & Francis. ‘In ons geval gaat het om tien boeken met zeer goede downloadstatistieken in open access. Taylor & Francis heeft een ongelooflijke winstmarge, en wij als editors worden onderdeel van een extractiemodel dat geen grenzen kent en waarbij de auteurs niet worden betaald.’ Van den Oever won advies in bij anderen en besloot direct bij de uitgeverij te vertrekken. ‘Sindsdien zijn we op zoek naar andere uitgevers voor onze boekenreeksen.’

Hassler-Forest haakte daarop aan en zei dat ‘commerciële academische uitgevers die financieel profiteren van door de overheid betaald onderzoek, onethische en fundamenteel uitbuitende instellingen zijn’. Daarmee wil hij niet samenwerken. Ook hij besloot te vertrekken bij Taylor & Francis. ‘Ik koos destijds als jonge academicus voor Amsterdam University Press omdat je in die fase van je carrière niet heel kieskeurig bent. Je wilt je werk publiceren en je profiel opbouwen. AUP werd later weliswaar commercieel, maar het was ook een kleine, gerenommeerde universitaire uitgever die een goede reputatie had en internationaal distribueerde.’

Toegewijd aan kwaliteitscontrole

Hassler-Forest en coauteur Matt Hills vonden na hun vertrek onderdak bij uitgever Lever Press, die contact met hem had opgenomen. ‘Ik heb eerder met Lever Press gewerkt als editor en als reviewer. Die uitgever is volledig toegewijd aan kwaliteitscontrole én open access. Het is geheel gratis voor auteurs en lezers. En dat was eigenlijk ook een van mijn problemen met AUP: hoewel deze uitgeverij zich profileerde als openaccess-vriendelijk, kon ze in praktijk weinig doen zonder dat auteurs zelf voor financiering zorgden. Maar beginnende auteurs kunnen dat meestal niet. Van de vijftien boeken die we in twaalf jaar hebben uitgegeven, waren er uiteindelijk maar twee open access.’

Belang van een contract

Dat hun bestaande boeken nog bij Taylor & Francis worden uitgebracht, is enerzijds een zorg, anderzijds moet het geruststellend zijn dat er een contract is. Daarin staat dat deze boeken open access moeten blijven, legde auteursrechtenspecialist Erna Sattler uit. ‘Je weet dat je altijd moet kijken naar het contract dat is afgesloten tussen de auteur en de uitgever, of tussen de redacteur en de uitgever. Dit contract bepaalt wat er gebeurt met je auteursrecht en eventuele andere vormen van intellectuele eigendom. Het vertelt je wat je rechten zijn, maar ook je verplichtingen.’

Het zal bijvoorbeeld regelmatig voorkomen dat er een clausule in het contract staat over het beëindigen van het contract of van het redacteurschap. ‘In beide gevallen betekent dit dat je geen auteursrecht meer hebt op de publicatie. En als de uitgever op een gegeven moment besluit een bepaald boek opnieuw te drukken of in een goedkope editie uit te brengen, dan kan dat inderdaad zonder toestemming van de auteur.’

Juridische hulp

Haar algemene advies is daarom: lees het contract heel zorgvuldig voordat je het ondertekent. Zijn er clausules waar je het niet mee eens bent? Probeer die dan te heronderhandelen of te laten verwijderen. ‘En als je twijfelt: jullie werken allemaal bij een universiteit: zoek juridische hulp. Je kunt altijd een contract naar een jurist sturen en vragen om uitleg, zeker over clausules die je niet begrijpt.’

Alle openaccessclausules in het contract tussen een auteur en AUP moeten worden gerespecteerd door Taylor & Francis, benadrukte Sattler nogmaals. ‘Als een boek in open access is uitgegeven, kan Taylor & Francis niet zeggen: “Wij hebben deze boeken van AUP gekocht, we gaan die verplichtingen niet nakomen.” Je kunt alleen een klacht indienen of juridische stappen ondernemen als ze deze contractuele verplichtingen niet nakomen. Anders kun je eigenlijk niets doen.’

‘Case moet uitzondering zijn’

De Taylor & Francis-case moet een uitzondering zijn, stelde Sattler. Academische boeken moeten worden gepubliceerd door platforms die eigendom zijn van universiteiten en de EU. ‘Die zijn voor iedereen ter wereld vrij toegankelijk. Ze krijgen een niet-exclusieve licentie om het boek te publiceren, alle auteursrechten blijven bij de auteur. Het is wettelijk en contractueel bindend dat deze platforms niet mogen worden verkocht of overgedragen aan een andere partij, inclusief commerciële uitgevers.’

Diamond Open Access

Een voorbeeld van een dergelijke uitgeverij is TU Delft Open Publishing. Publishing operations officer Juliana Costa Pitanguy vertelde tijdens de paneldiscussie over de werkwijze van deze uitgeverij, die samen met de uitgeverijen van Rijksuniversiteit Groningen, Radboud Universiteit Nijmegen, Tilburg University en Universiteit Maastricht iets zouden kunnen betekenen voor mensen die misschien hun serie ergens anders willen voortzetten. Alle vijf werken ze volledig volgens Diamond Open Access – een academisch publicatiemodel waarin de onderzoeksoutput open access wordt gepubliceerd zonder dat auteurs, lezers of hun instellingen hiervoor hoeven te betalen. ‘Deze vijf staan er zeker voor open om naar concepten van boekenseries te kijken en gesprekken aan te gaan’, weet ze. ‘Ik ben geen juridisch expert, maar ik denk dat het mogelijk is. Waarschijnlijk is het vergelijkbaar met wat er bij veel tijdschriften is gebeurd die zijn overgestapt naar Diamond Open Access. Een boekenreeks is niet precies hetzelfde, maar functioneert wél op een vergelijkbare manier als een tijdschrift, als entiteit.’

Band hebben met instellingen

Auteurs en redacteuren moeten er volgens Costa Pitanguy wel rekening mee houden dat de universiteitsuitgevers worden gefinancierd door de eigen universiteiten. ‘Dat betekent dat we onze kosten moeten kunnen verantwoorden en dus is het belangrijk dat er een band is met onze instellingen. Bijvoorbeeld dat een redacteur of iemand van de editorial board verbonden is aan onze universiteit.’ Ze raadt aan om de websites van de universiteiten te bekijken om te zien wat hun focusgebieden zijn. ‘Maak een voorstel zodat ze kennis kunnen nemen van de boekenreeks die je hebt gemaakt en alle informatie die je hebt.’

Ecosysteem niet in balans

Costa Pitanguy hoopt dat de overstap van Amsterdam University Press naar Taylor & Francis een wake-upcall is voor onderzoekers over hoe commerciële uitgevers werken. ‘Deze gebeurtenis moet ze aan het denken zetten over hun werkelijke publicatiebehoeften. De vijf Diamond Open Access-uitgeverijen in Nederland zijn misschien klein, maar we delen dezelfde missie als onze universiteiten. We hebben absoluut geen winstoogmerk en willen het publiceren en uitgeven in de universiteitswereld veranderen. Dat willen we doen sámen met onderzoekers. Die samenwerking mis ik nu. Ik heb het gevoel dat het ecosysteem niet in balans is. Als we gaan samenwerken wordt het leuker, interessanter en eerlijker.’

Volgens moderator Bregt Lameris is het agenderen daarvan ook een mooie taak voor de Netherlands Open Access Books Community.

> Meer informatie over de Netherlands Open Access Books Community vind je op de eigen webpagina: https://openbooksnl.hcommons.org/.


Diamond Open Access Expertisecentrum

Eerder dit jaar is ook het Diamond Open Access Expertisecentrum van start gegaan, dat Diamond Open Access als wetenschappelijk publicatiemodel wil ondersteunen en bevorderen. Bij Diamond Open Access zijn onderzoeksresultaten open access beschikbaar zonder kosten voor auteurs, lezers of academische instellingen. Dit model is belangrijk omdat instellingen steeds minder budget hebben, terwijl de abonnementen en publicatiekosten blijven stijgen; het zou een eerlijker en duurzamer alternatief bieden voor het huidige systeem.

Het Diamond Open Access Expertisecentrum is te vinden op openaccess.nl, met onder meer richtlijnen en tools om redacteuren, onderzoekers, institutionele uitgevers en bibliothecarissen te ondersteunen bij Diamond Open Access.

Het Diamond Open Access Expertisecentrum maakt deel uit van het programma Versterking van Diamond Open Access in Nederland, gefinancierd door Universiteiten van Nederland (UNL) en gelanceerd door Universiteitsbibliotheken & Nationale Bibliotheek (UKB).


Suzanna Timmer is freelance journalist en tekstschrijver.

Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #9-2025. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.