Door Alex Alsemgeest
Een historische boekencollectie die uitnodigt tot het vertellen van het verhaal van de organisatie. Die twee eeuwen parlementaire geschiedenis tastbaar maakt voor bezoekers. Het is de uitkomst van een meerjarig project, waarmee de oudste en bijzonderste boeken van de Tweede Kamer zijn samengebracht in een stemmige negentiende-eeuwse bibliotheek. Een kijkje achter de schappen.
In het voorjaar van 2018 stond de bibliotheek van de Tweede Kamer vol in de belangstelling van de landelijke media. Achter een vierdelige set van Karl Marx’ Das Kapital was een eerste druk van Adam Smith’s The Wealth of Nations uit 1776 gevonden. Een peperduur boek, een sterk verhaal, en dat in het hart van politiek Den Haag – veel meer is er niet nodig om het nieuws te halen. Wat in de reportages nauwelijks ter sprake kwam, was dat de vondst geen toevallige ontdekking op een maandagochtend was, maar het resultaat van een systematisch opgezet project om de historische boekencollectie van de Tweede Kamer te inventariseren, te conserveren en te beschrijven. Het uiteindelijke doel was om een erfgoedcollectie samen te stellen die voor alle bezoekers van de Tweede Kamer zichtbaar zou zijn en die voor tentoonstellingen en educatie zou kunnen worden ingezet. Tweeënhalf jaar later is de projectfase afgerond en staat de collectie te pronken in de Handelingenkamer.
Parlementaire informatievoorziening
In de Tweede Kamer wordt de informatievoorziening aan Kamerleden, fracties, commissies en ambtelijke diensten verzorgd door de Dienst Informatie en Archief (DIA). Hiervoor kunnen zij terugvallen op een breed scala aan zoekmiddelen, databases, papieren en digitale bronnen op het gebied van staatsrecht en politiek. Daarnaast is er een historische collectie, met wortels in de vroege negentiende eeuw. De DIA is verantwoordelijk voor het beheer van deze collectie, maar gevoelsmatig staat het werk in een erfgoedbibliotheek enigszins af van het ondersteunen van de dagelijkse politieke praktijk. Alle boeken zijn op verzoek in te zien, maar het komt niet voor dat een Kamerlid het Dagverhaal van de Nationale Vergadering uit de late achttiende eeuw erbij pakt om zich voor te bereiden op een debat.
Snel groeiende collectie
De bibliotheek van de Tweede Kamer is kort na 1815 ontstaan als een werkbibliotheek op de griffie. In de beginjaren werd er niet actief gecollectioneerd. De bibliotheek groeide geleidelijk dankzij binnengekomen geschenken, waarvan steeds keurig melding werd gemaakt in de verslagen van de Tweede Kamer. Nadat in 1854 in de persoon van J.J.F. Noordziek een bibliothecaris was aangesteld, maakte de bibliotheek een enorme groei door. Enerzijds kwamen er boeken en pamfletten binnen over actuele onderwerpen: kiesrecht, de schoolstrijd, de sociale kwestie, koloniale zaken en economische vraagstukken. Anderzijds ging de bibliothecaris actief op zoek naar boeken die in zijn ogen essentieel waren voor een parlementaire bibliotheek.
Met hulp van Haagse boekhandelaren als Martinus Nijhoff haalde Noordziek tal van oude drukken op het gebied van staatsrecht, politiek, economie, filosofie en vaderlandse geschiedenis binnen. Eén van deze boeken was de eerste druk van The Wealth of Nations, die in 1878 voor drie gulden vijfenzeventig op een veiling werd gekocht. Daarnaast completeerde hij met tussenkomst van de rijksarchivaris oude reeksen met verslagen van de Staten-Generaal, de Staten van Holland en andere wetgevende lichamen, en werden ook de woordelijke verslagen van verschillende buitenlandse parlementen aangeschaft.
Boekenzolders en krantenkelders
In de kleine anderhalve eeuw die volgde, ontwikkelde de bibliotheek zich tot een levendige en onmisbare dienst binnen de Kamerorganisatie. De collectie groeide tot ruim honderdduizend titels, en hoewel de bibliotheek zelf gevestigd was op de tweede verdieping van het voormalige stadhouderlijk paleis, werden steeds meer historische onderdelen van de collectie noodgedwongen naar ‘boekenzolders’ en ‘krantenkelders’ verplaatst. De oplossing voor het ruimtegebrek diende zich aan toen het oude Departement van Justitie in de jaren zeventig leeg kwam te staan, inclusief de prachtige negentiende-eeuwse bibliotheekruimte. Na de verbouwing van het Tweede Kamercomplex in de jaren tachtig werden in 1992 hier de Handelingen – het woordelijke verslag van alles wat er ooit in de Kamer is gezegd – ondergebracht. Om die reden kreeg de ruimte al snel de naam ‘Handelingenkamer’.
Digitaliseringsslag
Plannen om van de negentiende-eeuwse ruimte een operationele bibliotheek te maken, waar Kamerleden langs de planken konden struinen en oude Handelingen geraadpleegd konden worden, werden ingehaald door de tijd. Sinds 1995 verschijnen alle Handelingen digitaal en vanaf 2003 zijn in het project Staten-Generaal Digitaal alle oude delen gedigitaliseerd. Andere delen van de historische collectie stonden buiten het zicht van het publiek op de boekenzolder en werden in de praktijk zo goed als nooit opgevraagd. De Handelingenkamer werd sindsdien als ruimte bewonderd door geprivilegieerde bezoekers die er een kijkje mochten nemen, maar had als bibliotheek slechts een soort luxe depotfunctie.
Project Historische Boekencollectie
Na een aanloopperiode werd eind 2017 besloten om de historische boekencollectie een meer prominente plaats in de organisatie te geven. Het doel was om in de Handelingenkamer een ‘pronkcollectie’ samen te stellen, bestaande uit de mooiste en bijzonderste boeken, aan de hand waarvan het verhaal van twee eeuwen parlementaire geschiedenis verteld zou kunnen worden. Direct was duidelijk dat dit een project met veel facetten zou worden. Per slot van rekening moesten die bijzondere boeken niet alleen gevonden en beschreven worden; na anderhalve eeuw op een warme zolder moest er ook behoorlijk wat restauratiewerk plaatsvinden. Vervolgens kwam de vraag op onder welke omstandigheden deze boeken in een historische ruimte als de Handelingenkamer bewaard konden worden. In een negentiende-eeuwse bibliotheek is het notoir moeilijk om het klimaat te regelen, en met de vele duizenden mensen die er jaarlijks op bezoek komen, waren ook veiligheid en toezicht een kwestie die aandacht vroeg.
Conservering met historische wortels
In het begin van het project zijn de boeken uit de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw op zicht geselecteerd en bibliografisch ontsloten in de Short-Title Catalogue, Netherlands (STCN), de nationale bibliografie voor boeken tot 1801. Deze boeken vormen de kern van de historische collectie, aangevuld met belangrijke staatsrechtelijke werken uit de negentiende eeuw. De oude drukken en de Handelingen zijn vervolgens in een aantal fases met zorg gerestaureerd. Ondertussen zijn ruim vierduizend pamfletten en brochures uit de collectie gehaald en in zuurvrije mapjes bijeengebracht. Dit is een conserveringsmaatregel met historische wortels, want ook in de negentiende eeuw waren de brochures een zelfstandig onderdeel binnen de bibliotheek. Er was zelfs een ‘brochuretafel’ waar de politici deze tijdsgeschriften konden inzien.
Op vergelijkbare wijze zijn andere collectieonderdelen bij elkaar gebracht, bibliografisch ontsloten en op een vaste plaats in de Handelingenkamer gezet. Zo is een legaat van het negentiende-eeuwse Kamerlid A.J.W. Farncombe Sanders op een korte wand geplaatst, staan de politieke prenten in een kast bij elkaar, hebben de staatsbladen van de voormalige overzeese gebiedsdelen een vaste plek gekregen, en staan alle oude en bijzondere boeken samen op een lange zijde onder de naam ‘Pronkcollectie’. De onderste anderhalve ring van de bibliotheek is gereserveerd voor de Handelingen, waarbij volgens goed gebruik een plankje is leeggelaten als symbool voor de oorlogsjaren waarin het parlement niet bij elkaar kwam.
Erfgoed en educatie
Er komen jaarlijks duizenden bezoekers in de Tweede Kamer, waaronder veel schoolkinderen. Naast al het les- en voorlichtingsmateriaal dat al bestaat, biedt de historische boekencollectie een kans om het verleden tastbaar te maken. Dezelfde boeken die Thorbecke en zijn tijdgenoten in handen hebben gehad, staan ook nu nog op de plank. In plaats van een abstract verhaal over een negentiende-eeuwse bibliotheekruimte kan nu heel specifiek naar bepaalde collectieonderdelen worden gewezen, met daarbij een verhaal wat de Handelingen, pamfletten of politieke prenten ons vertellen over twee eeuwen parlementaire geschiedenis.
De rest van de bibliotheek kan op vergelijkbare wijze verhalend worden ingezet. Wat is het Staatsblad en waarom verschijnt dat sinds 2009 niet meer op papier? Wat las een Kamerlid als Farncombe Sanders in de negentiende eeuw en wat zegt dat over zijn werk op het gebied van algemeen kiesrecht? Ook zijn er verschillende kruisverbanden te leggen, bijvoorbeeld door erop te wijzen dat het Dagverhaal van de Nationale Vergadering dat nu in de Pronkcollectie staat een historische voorloper is van de Handelingen op de begane grond. Voor de staatsbladen van voormalige overzeese gebiedsdelen geldt dat ze een mooie introductie vormen op de honderden belangrijke boeken over Suriname, de Nederlandse Antillen en Indonesië in de collectie, en een discussie over het koloniaal verleden.
Politieke geschiedenis voelen
Alle historische collecties die eeuwenlang verspreid over het Binnenhof hebben gelegen, zijn nu dus samengebracht op één plek in een stemmige negentiende-eeuwse bibliotheek. Een plek waar je het gewicht van twee eeuwen politieke geschiedenis kunt voelen. Het inrichten van een historische collectie in een halfopen opstelling, zichtbaar voor iedereen, gaat in tegen de trend om collecties ergens in de polder in zuurstofarme gesloten magazijnen op te slaan. Op het gebied van conservering en toezicht zorgt dat voor uitdagingen, maar het wordt wel makkelijker om aan de hand van een boekencollectie het verhaal van een organisatie te vertellen. De vaste plek die alle collectieonderdelen nu hebben gekregen, betekent bovendien dat er – als dat in de komende jaren zou moeten – makkelijk kan worden verhuisd.
De uitdaging zal zijn om ook op een tijdelijke locatie het verhaal van de Kamer te blijven vertellen, desnoods met de hulp van een app of andere vorm van digitale representatie. Het huidige project heeft in ieder geval voldaan aan de doelstelling om een erfgoedcollectie samen te stellen die voor alle bezoekers van de Tweede Kamer zichtbaar is. Met hulp van bibliotheekcollega’s die een kilometer aan boeken hebben versleept. En met dank aan de reuring die ontstond na de vondst van The Wealth of Nations – per slot van rekening gedijt ieder project bij een beetje aandacht.
Een uitgebreid wetenschappelijk artikel van Alex Alsemgeest over de bibliotheek van de Tweede Kamer verschijnt in de zomer van 2021 in het Jaarboek voor Nederlandse Boekgeschiedenis.
Alex Alsemgeest is boekhistoricus en erfgoedspecialist.
Deze bijdrage komt uit IP #1/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.
