Openbronnenonderzoek gemixt met good old verslaggeving over Ruslands bommen op Syrische ziekenhuizen. Met het team van de NYT won Christiaan Triebert er onlangs een Pulitzerprijs mee. Hij sprak erover tijdens de VOGIN-IP-lezing – online dit keer dankzij corona.
Door Cindy Lammers
Christiaan Triebert is geen onbekende in VOGIN-IP-lezingenland. Hij sprak er al tijdens eerdere edities, in 2017 en 2018, als journalist voor onderzoekscollectief Bellingcat. Op 19 maart dit jaar zou hij – inmiddels datajournalist bij het visual investigations-team van The New York Times – een van de keynote speakers zijn. Het coronavirus gooide echter roet in het eten. De lezing ging niet door en Triebert op zijn beurt zat vast in Nederland, bij zijn ouders in Friesland. ‘Dat was een blessing in disguise. Ik kon mijn vrienden en familie zien, met mijn vader naar de dijk, met mijn moeder fietsen, waar ik anders in mijn eentje in New York had vastgezeten.’
Zijn collega’s spreekt hij elke dag, vertelt hij. ‘Er gebeuren zo veel dingen in de wereld, dat gaat altijd door.’ En het werk dus ook. In de tussentijd won hij met het NYT-team een Pulitzerprijs voor International Reporting voor het onderzoek naar Ruslands schaduwoorlog. Onderzoek waar hij tijdens de lezing over zou vertellen. Gelukkig kon hij vorige maand voor dik negentig geïnteresseerden alsnog zijn verhaal houden. Per Zoom.
Altijd blijven onderzoeken
‘Wat houdt visual investigations bij de NYT precies in?’, begint Triebert retorisch. ‘Het is openbronnenonderzoek gecombineerd met traditionele verslaggeving. We hebben een enorm team met mensen die mede bepalen hoe we een verhaal gaan vertellen; er gaan designers mee aan de gang, video-editors… De onderwerpen zijn heel breed, maar het komt altijd neer op dat er discussie is over wat er nou precies gebeurd is.
‘Een van de eerste onderzoeken in 2018 waar ik aan bijdroeg was de moord op de Saoedische journalist Jamal Khashoggi op het consulaat van Saoedi-Arabië in Istanboel. Maar het waren ook heel lokale dingen. Zoals twee blanke politieagenten in New York die Afro-Amerikaanse jongens aanhouden voor marihuanabezit, terwijl een van de politieagenten een joint achterin de auto van de jongens had gelegd.’ Hij spreekt even kort over het institutioneel racisme in de VS, hoe dat dagelijkse kost is, vreselijk maar waar – niet wetend dat het in juni extra actueel zou worden. ‘We moeten altijd blijven onderzoeken, heel belangrijk.’
Trackers van schepen
Top notch in openbronnenonderzoek, in combinatie met traditionele verslaggeving, is het onderzoek naar de Israëlische soldaat die een Palestijnse hulpverleenster in Gaza doodschiet in 2018, vervolgt Triebert. ‘Honderden video’s zijn er verzameld, elke seconde is vastgelegd omdat zo veel mensen tegenwoordig met mobiele telefoons lopen.’ Dit soort informatie verzamelen, analyseren en verifiëren, op allerlei manieren, daar gaat het om bij het team van de NYT, zegt hij. ‘Denk aan visuele beelden en hun geolocatie: waar is een foto genomen. We checken dan wat het bronbeeld is en zoeken dat terug op satellietbeelden om exact vast te stellen waar iets gefotografeerd is. Maar denk ook aan trackers op vliegtuigen en schepen. Ook al zet een schip zijn transponder uit, er is altijd wel iemand die het met zijn mobieltje in een of andere haven fotografeert. Verder is wapen- en vliegtuiganalyse belangrijk. En we maken 3D-constructies van situaties. Zoals het Gaza-incident waarbij we het blikveld van de sniper hebben gereconstrueerd. Alles wat we doen is gebaseerd op verificatie van materiaal. Dat is de kern van ons hele werk.’
The Cockpit Tapes
Het grootste onderzoeksproject tot nu toe waar Triebert aan gewerkt heeft heet The Cockpit Tapes. Op basis hiervan publiceerde de NYT in mei 2019 het eerste artikel: binnen twaalf uur werden er vier ziekenhuizen in Syrië gebombardeerd door één dader: Rusland. ‘Iedereen vermoedde al wel dat Rusland erachter zat, maar bewijsmateriaal was er nooit. Wij konden dat nu voor het eerst blootleggen.’
Daarvoor gebruikten ze vier categorieën van bewijs. Ten eerste de flight logs: ‘Als je zoals in Syrië al tien jaar in oorlog zit kan bijna iedereen – zelfs kinderen, zo hebben we gezien – de vliegtuigen en hun vliegroutes herkennen. Zo is er een burgernetwerk van vliegtuigspotters ontstaan dat mensen is gaan waarschuwen: “Kijk uit, er komt een vliegtuig jullie kant op”. En dat jarenlang spreadsheets heeft bijgehouden van alle vliegbewegingen boven Syrië. Deze spreadsheets met tienduizenden rijen aan informatie, met al die notities, hebben wij in handen gekregen.’
De tweede vorm van bewijs kwam uit videoanalyse. ‘Bijna iedereen heeft wel een smartphone of camera in Syrië. Omdat er vaak al een vermoeden was waar een bombardement zou plaatsvinden, werd dat door burgers gefilmd. En dat is nogal bijzonder want wij konden zo de exacte locatie uitvogelen, dus aan de hand van de metadata en van schaduwanalyse, de stand van de zon, de gebeurtenis verifiëren. En daarmee de bombardementen linken aan de flight logs.’
Wauw-moment
In de derde plaats beschikte het team over meer dan honderdduizend radio-intercepties van de Russische luchtmacht. ‘Deze zijn time coded – per uur, minuut, seconde – en konden we weer linken aan de flight logs en videoanalyse. Ook konden we checken wat de piloten nou zeiden.’ Hij laat de onderlinge communicatie tussen de piloten zien. Een goudmijn aan informatie, dat wisten ze wel bij de NYT, maar ook: waar gaat dit in hemelsnaam over? ‘Ik heb een pakketje’. ‘Ga je regelrecht naar je werk?’ Triebert: ‘Zo veel verschillende codewoorden en -getallen die we moesten zien te ontcijferen. Dat lukte langzaam maar zeker, ook omdat we spraken met voormalige piloten van de Russische luchtmacht en met westerse piloten.’
Gedurende dit proces was er een wauw-moment, herinnert Triebert zich. ‘Dat was toen we erachter kwamen dat een van de piloten de coördinaten uitsprak van een specifiek ziekenhuis. Het eerste directe bewijsmateriaal dat Rusland ziekenhuizen in Syrië bombardeert! Maar we ontdekten het ook op andere manieren, door het combineren van video’s bijvoorbeeld. Zo was er een ziekenhuis dat ondergronds was gegaan en op een dag vier keer werd gebombardeerd. Van drie bombardementen hadden we meerdere video’s ter beschikking. Door de metadata te vergelijken met informatie uit de vluchtobservaties en cockpitaudio en van dokters in het ziekenhuis en ooggetuigen in het stadje konden we precies aantonen dat het steeds dezelfde piloot betrof die uitsprak dat de klus was geklaard.’
Altijd blijven focussen
Als laatste hebben Triebert en team veel gesproken met ooggetuigen op de grond; dokters die in de ziekenhuizen werken, mensen die in de buurt waren. ‘Dus we hadden vier typen van bewijsmateriaal die we allemaal combineerden.’ Het grappige, zegt hij, is dat dit alles terugvoert naar zijn eerste VOGIN-IP-lezing in 2017. ‘Toen had ik het over mijn eerste artikel ooit voor Bellingcat, in december 2015. Dat ging over onderzoek naar een bombardement door de Russische luchtmacht op een Syrische bakkerij. Niemand van ons werd ervoor betaald, er ging geen editor overheen, en dan komt het drie jaar later terug in het onderzoek voor de NYT dat een Pulitzerprijs wint. Mooi is dat!’ Het is natuurlijk ook nooit klaar, weet hij. ‘Er komt steeds meer informatie naar boven; het bouwt zich op. Dus je moet altijd blijven focussen.’
Over Google Sheets en camerasettings
Tijdens zijn lezing laat Christiaan Triebert een foto zien van zijn bureau in New York: foto’s van vliegtuigen, verschillende schermen met spreadsheets. Ze gebruiken daarvoor Excel maar de voorkeur gaat nu vooral uit naar Google Sheets, zegt hij. Werkt eenvoudig. Ze hebben bij de NYT dus geen speciale software om data te analyseren, maar gewoon de bestaande tools die voor iedereen binnen handbereik liggen. En het analytisch vermogen van de uitvoerende journalisten-onderzoekers helpt tevens een handje mee.
Ook bij het bekijken van foto’s, om verschillen tussen beelden te vinden, wordt er geen speciale software gebruikt, antwoordt Triebert op een vraag uit het ‘publiek’. Wel de kennis en kunde van foto- en video-editors. ‘Wat we vaak zien is dat de settings van de camera’s van mensen niet kloppen. Dat zullen jullie zelf ook wel herkennen als je een foto maakt of de foto’s op een oude camera bekijkt: je ziet dat maand, jaar of minuten niet goed zijn. We hebben voor ons onderzoek vaak moeten vragen: maak een foto van de settings van je camera, want dan kunnen we die vergelijken met de foto zelf. In Syrië gebruiken mensen vaak tweede-, derde-, vierde- en zelfs vijfdehands camera’s en zijn de setting niet altijd correct.’
Hebben de visual investigators van de NYT een classificatie voor betrouwbaarheid van soorten materiaal, zo luidt een vraag van een deelnemer. Eigen foto’s versus satellietfoto’s versus foto’s die burgers hebben gemaakt? ‘Het meest betrouwbaar is zelf mensen op de grond te hebben’, reageert Triebert. ‘Mijn collega’s vertrouw ik per definitie. Maar al het materiaal van andere partijen moet je nooit vertrouwen en altijd verifiëren, juist ook om het allemaal aan elkaar te kunnen linken. Het belang daarvan zie je terug bij het onderzoek naar de Russische luchtmacht in Syrië.’
Coronadata checken
Eric Sieverts leidde de online lezing met Christiaan Triebert in en stelde wat vragen. Onder meer over de officiële cijfers omtrent het coronavirus, de verschillende manieren wereldwijd van data bijhouden en analyseren. Kun je daar met openbronnenonderzoek iets mee, en zijn er wellicht al mensen mee bezig? ‘Niet alleen in China maar ook in Nederland zie je verschil in het tellen van mensen’, reageert Triebert. ‘Landen als Rusland, Turkije, Jemen; er leven veel vraagtekens bij de daar genoemde getallen van besmettingen en doden. Persoonlijk ben ik er niet zo veel mee bezig, maar de NYT heeft in de VS wel heel veel openbare bronnen gecheckt om dodentallen bij te houden, ook van pneumonie. Maar het blijft allemaal heel moeilijk. Veel vraagstukken gerelateerd aan de pandemie zijn lastig te onderzoeken.’
De VOGIN-IP-lezing 2020 zou op 19 maart dit jaar plaatsvinden in de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA). Helaas kon die vanwege het coronavirus niet doorgaan. In mei en juni bood de organisatie als alternatief enkele online sessies aan, waaronder deze met Christiaan Triebert. In de volgende IP volgt een verslag van een andere sessie. Gekeken wordt of er later dit jaar nog wel een fysiek event kan plaatsvinden. Meer daarover vind je online op vogin-ip-lezing.net.
Cindy Lammers is hoofdredacteur van IP.
Deze bijdrage komt uit IP #5/2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.