Als netwerk open science optimaal faciliteren is ‘bloedbelangrijk voor de maatschappij’, stelt Henk Wals. Hij ziet daarin een grote rol weggelegd voor DANS, Data Archiving and Networked Services – sinds 1 april zijn nieuwe werkgever.
Door de redactie
De datawereld is op dit moment volop in beweging. Hoe kijk jij daar tegenaan?
‘Waar het om draait is de beweging richting open science. Dat is niet zomaar een stukje ideologie, ik vind dit bloedbelangrijk voor de maatschappij. Naarmate onderzoeksdata en -resultaten sneller en beter worden gedeeld, versnelt de kenniscirculatie en boekt de wetenschap in een hoger tempo resultaten. Los van de economische voordelen die dat brengt is het ook van belang voor het aanpakken van de grote problemen waarvoor onze samenleving staat, zoals de klimaatcrisis, de toenemende maatschappelijke ongelijkheid of, zoals nu, de coronacrisis.
‘Het maatschappelijk belang van organisaties die zorgen voor het snel en open delen van data is dus groot. Dat geldt ook voor instellingen die aan longterm preservation van data doen. Maar hun taak is niet simpel. Wat je wilt is dat datasets betrekkelijk moeiteloos kunnen worden gevonden, gebruikt en verbonden, onderling en met applicaties, over grenzen van disciplines heen. In de praktijk levert dat alleen flinke technische en organisatorische uitdagingen op. Die zijn bekend, maar een vraag die mij ook bezighoudt is: hoe houden we onze services op de langere termijn in de pas met de voortsnellende ontwikkeling van technologie en wetenschappelijke praktijken? Daarvoor moeten voortdurend nieuwe concepten en technologieën worden ontwikkeld en toegepast.’
Dan is er nog de kwestie van: hoe organiseer je het?
‘Inderdaad. In Nederland houden ruim honderd organisaties en organisatieonderdelen zich bezig met data, opslag, infrastructuren, et cetera; in Europa gaat het om duizenden instellingen. Hoe ordenen we dat landschap, welke afspraken maken we over het verbinden van onderzoeksgegevens en hoe voorkomen we dat er verspilling ontstaat door duplicatie van services?’
En?
‘Gelukkig is daar nu serieuze aandacht voor, met initiatieven als het Nationaal Platform Open Science (NPOS) en de European Open Science Cloud (EOSC). Naar mijn idee moeten we toe naar een netwerkorganisatie met een goede taakverdeling, coördinatie en afspraken. Maar dat is niet eenvoudig. Het is niet alleen een kwestie van een organisatiemodel uittekenen, maar het vereist een cultuuromslag. Dat wordt vaak vergeten. In de erfgoedsector hebben we daarmee ervaring opgedaan in het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE), waarvan ik in het bestuur zat. Ook daar gaat het in wezen om het verbinden van data.
‘Een motto van het NDE gaat over bedrijfscultuur: “van instellingsdenken naar netwerkdenken”. Dat is namelijk nogal een stap voor instellingen die gewend zijn te denken in termen van concurrentie en what’s in it for us. In het NDE boeken we vooruitgang omdat het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap z’n gewicht erachter zet en instellingen als de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief zich hebben gecommitteerd. Door een gemeenschappelijk doel na te streven bereik je meer. Dit besef dringt langzaam door. Dit betekent ook iets voor de missie van je eigen instelling. In de datawereld heb je dat denk ik ook nodig: een aantal sleutelspelers die zich committeren en de rest meekrijgen.’
Hoe zie je de rol van DANS, Nederlands instituut voor permanente toegang tot digitale onderzoeksgegevens?
‘Ik ben ervan overtuigd dat DANS een waardevolle bijdrage kan leveren aan zo’n netwerk. Om met iets basaals te beginnen: DANS heeft jarenlange praktijkervaring in het open beschikbaar stellen en de langetermijnpreservering van onderzoeksgegevens. Dat is zeldzaam in ons landschap. We hebben ook veel kennis die we kunnen delen, bijvoorbeeld via training en consultancy, niet in de laatste plaats omdat DANS zelf onderzoek doet naar data-archivering en gebruiken van data. We zouden daardoor een rol kunnen spelen bij het voortdrijven van de innovatie in het netwerk. Daarbij is het een voordeel dat we als KNAW- en NWO-instituut midden in de onderzoekswereld staan; gelet ook bijvoorbeeld op alle samenwerkingsverbanden waar we al een coördinerende rol in spelen. Verder draagt DANS met zijn vele internationale verbindingen en Europese projecten bij aan het versterken van de Nederlandse positie in Europa.
‘Kortom, ik denk dat DANS alles in zich heeft om een nuttig knooppunt te vormen in een netwerk van Nederlandse en Europese instellingen die bijdragen aan de data-infrastructuur. Wij zouden ons aan zo’n rol willen committeren, als DANS of in een nieuwe vorm, dat sluit ik niet uit. KNAW en NWO steunen deze gedachte, zo is mij verzekerd.’
Wat zou daarvoor nodig zijn?
‘Om te beginnen wat overal nodig is: het omarmen van de gedachte dat we onderdeel zijn van een netwerk dat tot doel heeft om in samenwerking open science optimaal te faciliteren. Verder is een heldere profilering belangrijk, zodat duidelijk wordt wat je rol is. Als je het over taakverdeling hebt zou de focus van DANS kunnen liggen op het gebied van longterm preservation services en het bieden van agile services voor het zoeken en hergebruiken van data binnen en over disciplines. En dan is het nodig de onderzoeksgroep te versterken om de innovatie voortdurend te blijven aanjagen. Ik denk dat dit essentieel is om je services op het niveau te houden dat nodig is om excellente wetenschap te faciliteren. De ontwikkelingen zullen snel gaan, in de komende jaren. Daarop achterlopen is funest. We hebben een digitaal lab nodig waarin we concepten testen en prototypes ontwikkelen. Niet in isolement, maar in openheid en samen met anderen. Als open science hetgeen is waarvoor we het allemaal doen ligt het voor de hand dat we daarin zelf vooroplopen.’
Academische ervaring
Henk Wals is sociaaleconomisch historicus van oorsprong. De eerste zeven jaar werkte hij in het bedrijfsleven, daarna eerst bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) en toen bij het Huygens Instituut waar hij een fusie bewerkstelligde met het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis: het Huygens ING. In 2012 keerde hij terug bij het IISG als directeur. ‘Het IISG is toen nauw gaan samenwerken met het Huygens ING en het Meertens Instituut in het KNAW Humanities Cluster. De laatste drie jaar was ik voorzitter van het directieteam van het Cluster. Naast het onderzoek deden we daar ook veel aan het ontwikkelen van onderzoeksinfrastructuur voor de humanities, onder meer in projecten als CLARIAH. De overstap naar DANS is in inhoudelijk opzicht dus niet zo groot.’
Bij DANS vormt directeur Wals een duo met adjunct-directeur Ingrid Dillo.
Deze bijdrage komt uit IP #4/2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.