Check, check, dubbelcheck
Factcheckingplatform Nieuwscheckers viert in 2019 zijn tiende verjaardag. Was deze website van de Universiteit Leiden destijds de trailblazer, nu is factchecking niet meer weg te denken uit de Nederlandse media. Maar worden leugens hiermee ook echt de wereld uit geholpen? IP blikt terug op een decennium feiten controleren en checkt tien stellingen erover.
Vincent M.A. Janssen
- ‘Factchecking is iets van deze tijd’
Oordeel: Onwaar
Het betreft hier geen nieuw fenomeen. Sinds jaar en dag is waarheidsvinding een kerntaak van de journalistiek, althans in theorie. Factcheckers die zich exclusief bezighouden met het controleren van claims van anderen, zoals journalisten, bestaan in Nederland echter minder lang dan in bijvoorbeeld de Verenigde Staten of Duitsland. In het Amerika van de jaren twintig gaan de eerste factcheckers aan de slag: krantenredacties stellen medewerkers aan om journalisten op hun bronnen te controleren. Niet heel vreemd, want het land kent een sterkere juridische claimcultuur dan Nederland.
Ook is de VS er al vroeg bij met factcheckingwebsites. Platformen als RealClearPolitics en TruthOrFiction zijn hier actief sinds de eeuwwisseling. Het wereldberoemde Snopes.com controleert zelfs al sinds 1995 broodjeaapverhalen. In Nederland moeten we nog een decennium wachten voordat soortgelijke platformen opkomen.
- ‘Factcheckers controleren vooral politici’
Oordeel: Deels waar
Richt factchecking zich eerst vooral op urban legends (zoals alligators in het New Yorkse riool), tijdens de verkiezingen krijgen de onderzoeken een politiek karakter. Veel initiatieven, zoals Fact Checkers (The Washington Post) en PolitiFact, zijn ontstaan rond de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2008.
Ook in Nederland worden rond die tijd factcheckingexperimenten opgetuigd. Deze initiatieven kijken verder dan alleen de politiek; gezondheid, onderwijs en klimaat zijn populaire onderwerpen. De journalistieke opleiding van Fontys start in 2008 een onderwijsproject over factchecking. En Peter Burger en Alexander Pleijter (Universiteit Leiden) richten een jaar later het inmiddels bekende Nieuwscheckers op. De afgelopen tien jaar controleerden de Leidse studenten mythes over bijvoorbeeld de Nederlandse CO2-uitstoot in Nederland of migratiecijfers.
- ‘Tussen de verkiezingen door wordt er nauwelijks gefactcheckt’
Oordeel: Waar
Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2012 duiken de redacties van grote mediapartijen voor het eerst boven op campagne-uitspraken en -debatten. En bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2017 gaan zij in een nóg hogere versnelling. Het tv-programma EenVandaag schakelt zelfs de hulp in van Nieuwscheckers en de NRC-redactie maakt overuren om iedere claim tijdens de televisiedebatten live te controleren. Sindsdien wordt dit kunstje bij provinciale, lokale en Europese verkiezingen steeds herhaald. Maar tussen de verkiezingen door is het business as usual.
De onafhankelijke platformen – die zich het hele jaar door richten op factchecking – blijken veelal weinig succesvol te zijn. Lage lezersaantallen en een gebrek aan financiering zijn vaak de boosdoeners. Veelbelovende websites als Pinokkiofactor en Leugens.nl sterven een stille dood. Hoewel Nieuwscheckers en FACTORY (Fontys) nog altijd draaien, lukt het hun niet om onafgebroken te factchecken. In de zomerperiodes – als studenten van een vakantie genieten – vallen ze stil. Terwijl het nieuws doorgaat.
- ‘Factchecking is niet populair bij het grote publiek’
Oordeel: Onwaar
In tegenstelling tot veel factcheckingplatformen hebben slow journalism-initiatieven meer succes. Zij hebben van factchecking een publiekstrekker weten te maken. In lange achtergrondverhalen en analyses pluizen redacties een onderwerp uit tot in de kleinste details. Ideaal voor factcheckers. Want bieden kranten steeds minder ruimte voor onderzoeksjournalistiek, nieuwe onderzoeksmedia pakken die rol juist met verve op. Zo is het platform De Correspondent inmiddels heer en meester in de langzame journalistiek. En een belangrijk deel van zijn stukken bestaat uit onderzoeksjournalistiek en factchecks.
Ook op tv doet factchecking het goed. In het programma Last Week Tonight presenteert de Britse komiek John Oliver een half uur durende factcheck aan zijn kijkers. Saai? Integendeel. Hij bereikt miljoenen kijkers en hij heeft er inmiddels een kast vol Emmy’s mee weten te vullen. Bovendien inspireerde Oliver onze eigen Arjen Lubach voor zijn VPRO-programma Zondag met Lubach, waarin het ontkrachten van mythes een terugkerend item is geworden.
- ‘Factchecken heeft geen zin; mensen laten zich toch niet overtuigen’
Oordeel: Onzeker
De hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek naar factchecking is niet alleen beperkt, het effect van de checks is ook nog eens lastig te meten. Hoewel de meeste onderzoeken voorzichtig aantonen dat factchecks helpen om nepnieuws de wereld uit te krijgen, blijkt het lastig te zijn om deze bij de juiste doelgroepen te krijgen. Mensen lezen niet graag informatie waar ze het op voorhand mee oneens zijn.
Dat blijkt uit een van de meest recente studies over factchecking, verricht door Michael Hameleers en Toni van der Meer van de Universiteit van Amsterdam. Zij lieten mensen nepnieuws zien over immigratie en klimaatverandering. Vervolgens legden zij deze groep factchecks voor en vroegen hen naar hun motivatie om deze wel of niet te lezen. Wat bleek? Per thema verschilde de motivatie van de respondenten. ‘Mensen kiezen vooral voor het lezen van een factcheck als ze nepnieuws over immigratie hebben gelezen waar ze het niet mee eens zijn,’ aldus de onderzoekers. Bij nieuws over klimaatverandering lag dit anders: ‘Hier zijn het juist de hoger opgeleiden en de mensen met minder vertrouwen in de media die ervoor kiezen om een factcheck te lezen.’
- ‘Factchecken is preken voor eigen parochie’
Oordeel: Deels waar
Dat de grote kranten de meeste factchecks voor hun rekening nemen, is eigenlijk in hun nadeel: zij bereiken hiermee alleen het eigen, soms selecte, publiek. Of anders gezegd: de abonnees. Eerdergenoemde onderzoekers Hameleers en Van der Meer roepen de journalistiek daarom op om meer aansprekende formats voor een breder publiek te ontwikkelen.
Maar ook de gratis varianten, zoals die van NU.nl en Nieuwscheckers, stuiten op problemen: ‘Op internet kunnen mensen heel makkelijk voorbijgaan aan factchecks als ze geen zin hebben om gecorrigeerd te worden,’ menen Hameleers en Van der Meer. Dit bevestigt Peter Olsthoorn, factchecker en beheerder van Leugens.nl, in zijn columns. Hij is sceptisch over de impact van zijn werk. Als voorbeeld noemt hij Trump, de meest gefactcheckte man op aarde – en toch verkozen als president. Kortom, je kunt mensen niet dwingen om een factcheck te lezen of te geloven.
‘Extra aandacht voor nepnieuws heeft een averechts effect’
Oordeel: Onzeker
Een veelgehoord argument tegen factchecking is dat het nepnieuws onnodig veel aandacht geeft. Neem de decennia oude discussie over het verband tussen vaccineren en autisme. Het is inmiddels een van de meest onderzochte (en ontkrachte) thema’s binnen de geneeskunde. Toch neemt de misinformatie erover toe – en neemt de vaccinatiegraad af.
Dit zou volgens sceptici door het zogeheten backfire-effect komen; hoe meer factchecks over een mythe, hoe meer erover geschreven wordt. En hoe vaker mensen over die mythe lezen, hoe meer mensen erin gaan geloven. Het backfire-effect is meerdere malen onderzocht, maar de resultaten lopen ver uiteen. De onderzoeken die het effect bevestigen, zijn ook nog eens lastig te verifiëren.
‘Ook factcheckers maken fouten’
Oordeel: Waar
Net zoals journalisten kunnen ook checkers fouten maken. Intern factchecken zou dit moeten voorkomen, maar veel redacties in Nederland hebben hier de capaciteit noch het benodigde budget voor. En met het hoge tempo waarmee artikelen tegenwoordig online verschijnen, zou het ook een ongewenste vertraging geven.
Toch is het grootste probleem bij factchecking niet zozeer de kwaliteit van de stukken. Het zit ’m in de classificaties die eraan worden toegekend: complexe thema’s en wetenschappelijke discussies worden vaak teruggebracht tot ‘waar’, ‘onwaar’ of ‘deels waar’. Toen de Volkskrant voor het eerst de rubriek Klopt dit wel? inzette bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017, ontstond er over de oordelen direct een discussie. Ze zouden te vaag en te subjectief zijn. Bij NUcheckt, de factcheckrubriek van NU.nl, worden factchecks steeds minder vaak afgesloten met een eenduidig oordeel. Ze hebben plaatsgemaakt voor meer genuanceerde conclusies.
- ‘Factchecken is niet nodig in Nederland’
Oordeel: Onzeker
De zorgen rondom nepnieuws kwamen in een stroomversnelling na de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016. Ook in Nederland. Het Rathenau Instituut stelde ons twee jaar later gerust met een onderzoek naar de impact van nepnieuws in ons land. De conclusie: het lijkt allemaal mee te vallen. Zelfs in verkiezingstijd.
Nieuwscheckers en Hoaxmelding werkten mee aan het onderzoek en keken naar de aard van het nepnieuws. Er bleken ‘veelal economische motieven’ achter te zitten (zoals clickbait) en weinig politieke motivaties. Ook kwam uit het onderzoek naar voren dat Nederlanders weerbaar zijn tegen nepnieuws: weinig mensen halen hun nieuws uitsluitend uit sociale media en in vergelijking met andere landen hebben burgers nog veel vertrouwen in de traditionele media.
Is de factcheck hiermee overbodig? Het Rathenau Instituut wil niet te vroeg juichen. Het onderzoeksinstituut wijst op zorgelijke ontwikkelingen als deep fakes, een techniek waardoor nepvideo’s dankzij kunstmatige intelligentie heel realistisch lijken. De komende jaren ligt er voor factcheckers nog genoeg werk.
- ‘Iedereen kan factchecken’
Oordeel: Waar
Een jaar na de start van NRC Check evalueerde de krant haar rubriek. Zij schreef dat ‘de weg naar het oordeel vaak relevanter en interessanter’ is dan het oordeel zelf. Hoewel de effecten van factchecking vaak lastig meetbaar zijn, heeft haar opleving een verificatiecultuur gecreëerd. Deze zet niet alleen de journalist op scherp, maar ook het publiek. Van een tip op Hoaxmelding tot het uitvoeren van je eigen factcheck op Bellingcat, het initiatief ligt niet alleen meer bij de journalistiek. Iedereen kan die taak nu op zich nemen.
Vincent M.A. Janssen is redacteur van IP en freelance informatieprofessional
Deze bijdrage komt uit IP nr. 8 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.