Column: Eensgezindheid en vertrouwensbreuken

Door: Frank Huysmans

De Nederlandse uitgeefsector, berekende het CBS onlangs, droeg in 2015 3,7 procent bij aan het bruto binnenlands product. Bijna evenveel als de bouwnijverheid en het toerisme (elk zo’n 4 procent) en ruim meer dan de landbouw, bosbouw en visserij (1,6 procent). Een uitkomst, dunkt me, waar de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek en de Mediafederatie (voorheen Nederlands Uitgeversverbond) mee aan de weg kunnen timmeren. 

Minstens zo belangrijk als de economische betekenis zijn, zoals economen het noemen, de ‘externe effecten’ die van boeken, kranten en tijdschriften uitgaan. Boeken lezen maakt slimmer en opent je voor nieuwe ervaringen en perspectieven. Kranten en opiniebladen zijn in een vrije democratie onmisbaar voor publieke opinievorming en controle van de machthebbers. Het zijn argumenten als deze die maken dat de overheid de uitgeefsector matst. Voor uitgeefproducten betaal je minder btw. En er is geen prijsconcurrentie tussen boekverkopers dankzij de wet op de vaste boekenprijs.

Schouder aan schouder trekken uitgevers en auteurs op naar Den Haag en Brussel om deze verworvenheden te verdedigen en nieuwe te bepleiten. Die eensgezindheid is op slag verdwenen als de poet eenmaal binnen is. Dan begint de strijd om wie welk deel krijgt. Tussen de belangenverenigingen van de uitgevers en de auteurs gaat het nogal eens hard tegen hard – voor de rechter, als het niet anders kan. Over de andere partij wordt slechts in meervoud gesproken: ‘de auteurs’, ‘de uitgevers’. 

Het interessante is dat individuele auteurs niettemin liefkozend over ‘mijn uitgever’ spreken. Je uitgever is een vriend bij wie je je hart kunt uitstorten als je privéleven het schrijven in de weg staat. Die er is op je verjaardag, of in ieder geval een grote bos bloemen laat bezorgen als er net dan in het buitenland over vertaalrechten moet worden onderhandeld. Zo groot is de trouw aan degene die als eerste je talent onderkende en in je debuut investeerde, dat er bij een overstap van een schrijver naar een andere uitgever een schok door de republiek der letteren gaat. Slaande deuren! Definitieve vertrouwensbreuk! En hoe moet dat nou straks op het Boekenbal?

De vermenging van het persoonlijke en het zakelijke maakt de relatie tussen auteur en uitgever zo gecompliceerd. Schrijvers zien ‘hun’ uitgever meer als een manager dan als een dienstverlener met wie ze voor de uitgave van een boek een zakelijke overeenkomst aangaan. Toch zou het verstandiger zijn die rollen te scheiden. Zoals de Amerikaanse schrijver-journalist Hunter S. Thompson schreef: ‘Uitgevers zijn notoir laks met getallen, behalve wanneer ze aan dollartekens vastzitten.’ In dat opzicht zouden schrijvers wat meer op uitgevers moeten willen lijken. Want uiteindelijk tellen ook in de uitgeefeconomie de omzet- en winstcijfers, en legt de vriendschap het af.

Frank Huysmans is redacteur van IP, bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis

Deze bijdrage komt uit IP nr. 6 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.