Het respecteren van de rechten die door de Auteurswet aan makers of rechthebbenden worden toegekend is een zinnige maar ook ingewikkelde zaak. Zeker bij foto’s waar een persoon op staat. Het portretrecht in beeld.
Door Frank Huysmans
Er is een tijd geweest dat op internet alles geoorloofd leek wat in ‘de echte wereld’ niet mocht. Velen waren er vast van overtuigd dat nationale overheden met hun wetten en regels geen vat zouden kúnnen krijgen op het wereldomspannende digitale netwerk. Het web zou een vrijhaven worden voor de uitwisseling van gedachten en creativiteit. In februari 1996 stelde Grateful Dead-tekstdichter en zelfbenoemd libertariër John Perry Barlow (1947-2018) in zijn Onafhankelijkheidsverklaring van Cyberspace dat de ‘regeringen van de industriële wereld’ in ‘het nieuwe huis van de Geest’ niets te vertellen hebben. En om te benadrukken dat zoiets als ‘intellectueel eigendom’ daar niet bestaat voegde hij eraan toe: ‘In our world, whatever the human mind may create can be reproduced and distributed infinitely at no cost.’ (Hij schreef deze woorden in Davos, waar de wereldelite traditiegetrouw bijeen was voor het World Economic Forum.)
Auteursrechtinbreuken
Tien jaar later gaf Barlow toe dat het toch wat anders was gelopen wat die onafhankelijkheid betreft. Al was hij er nog wel van overtuigd dat het auteursrecht niet te handhaven zou zijn te midden van de welig tierende internetpiraterij. In de jaren nul zijn we gewend geraakt aan het idee dat alles waar auteursrecht op rust inderdaad straffeloos gekopieerd, verspreid en opnieuw gepubliceerd kon worden. Want we deden het en er was niemand die er wat aan deed.
Anno 2020 speuren gespecialiseerde bureautjes in opdracht van rechthebbenden het web af op zoek naar auteursrechtinbreuken, verzamelen bewijs en sturen je een schikkingsvoorstel. Ook met publiek geld en in het publieke belang opererende erfgoedinstellingen ontkomen er niet aan. Dat mag blijken uit rechtszaken die zijn gevoerd over het online plaatsen van gedigitaliseerde objecten uit hun collecties. In de vorige IP besteedde ik aandacht aan het hoger beroep in de zaak-Erfgoed Leiden. Hoewel het arrest van het hof voor Erfgoed Leiden een stuk gunstiger uitpakte dan de eerdere uitspraak van de rechter – op een aantal online gepubliceerde foto’s rustte geen auteursrecht meer (verloop zeventigjaartermijn voor anonieme werken) en de vergoeding voor de overige foto’s viel een stuk lager uit – was duidelijk dat ook zij de rechten dienen te respecteren die door de Auteurswet aan makers of rechthebbenden worden toegekend. Door een aanstaande auteursrechthervorming binnen de EU wordt het voor erfgoedinstellingen eenvoudiger om een collectieve regeling te treffen.
Toestemming vragen
Er zijn niettemin altijd gevallen waarin het nóg ingewikkelder ligt. Eén zo’n geval doet zich voor wanneer er op een foto iemand staat afgebeeld. Het ‘portretrecht’ is geregeld in de artikelen 19 t/m 21, 30 en 35 van de geldende Nederlandse Auteurswet.
De cruciale vraag is of het portret is gemaakt in opdracht of ten behoeve van de geportretteerde. Is dat het geval, dan mag je het als derde partij (naast geportretteerde en portrettist) niet verveelvoudigen noch openbaar maken zonder toestemming van zowel de auteursrechthebbende – dat is bij een foto-opdracht in de regel de fotograaf, ook als die voor zijn werk is betaald – als van de geportretteerde (c.q. tot tien jaar na het overlijden diens nabestaanden). Er is op deze regel, u voelde haar al aankomen, een uitzondering. Voor het reproduceren van een fotografisch portret in nieuwsmedia is toestemming van de geportretteerde resp. diens nabestaanden voldoende; wel moet de naam van de fotograaf worden vermeld indien die op het origineel is geplaatst.
Jurisprudentie
Is het portret niet in opdracht of ten behoeve van de geportretteerde gemaakt, dan mag je het niet verveelvoudigen of openbaar maken zonder toestemming van de rechthebbende, én mag je het niet openbaar maken ‘voor zover een redelijk belang van de geportretteerde (resp. een of meerdere van diens nabestaanden) zich daartegen verzet’. Dat is een ruime omschrijving die de rechter veel speelruimte geeft. De jurisprudentie richt zich op twee gronden: het persoonlijkheidsrecht en bescherming tegen exploitatie.
Bij persoonlijkheidsrecht gaat het vaak over bescherming van de privacy, bijvoorbeeld in geval van onzedelijke poses of bij iemand die zijn straf heeft uitgezeten. Ook kan de afgebeelde persoon zich verzetten tegen het plaatsen van haar afbeelding in een haar onwelgevallige (bijvoorbeeld politiek-ideologische of commerciële) context. In het geval van nieuwsmedia weegt de rechter het belang van de geportretteerde af tegen andere grondrechten. Nieuwsmakers hebben recht van expressie (meningsuiting) en het algemene publiek heeft het recht om geïnformeerd te worden over relevante gebeurtenissen.
Mislopen van vergoeding
De tweede rechtsgrond, exploitatiebescherming, is van toepassing bij bekende Nederlanders die door hun bekendheid (‘goodwill’ is de vakterm) normaliter geld kunnen vragen voor hun medewerking aan een publicatie of een commerciële uiting. Het mislopen van een vergoeding bij ‘feitelijke verzilverbaarheid’ vindt de rechter zo’n redelijk belang.
Kortom: als je zeker weet dat de persoon op de afbeelding al langer dan tien jaar dood is én de maker van die afbeelding al langer dan zeventig jaar, ga je gang. In alle andere gevallen is het inwinnen van juridisch advies geen overbodige luxe. Wat wijlen John Perry Barlow daar ook van vond.
Frank Huysmans is bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis.
Deze bijdrage komt uit IP #6/2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.