Anneke de Maat
Werelderfgoed dat beschermd moet worden, dat is het Waddengebied. Daarvoor zijn goede data, (onderzoeks)publicaties en literatuur nodig, en helpt het niet als informatie over allerlei plekken is verspreid. Dus kwamen er het Datahuis Wadden en een heleboel aanverwante diensten. Inkijkje in een lijvig project.
De veerboot Schulpengat, die dagelijks tussen Den Helder en Texel vaart, vervoert niet alleen mensen maar ook meetapparatuur. Het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) registreert daarmee bij elke overtocht onder andere de hoeveelheid zand, slib, zout en plankton in het water. Dit soort data is onontbeerlijk voor het beheren en beschermen van de Wadden. Het NIOZ is een van de vele organisaties die Waddendata verzamelen en gebruiken voor beheer of onderzoek. Hoe regel je dat al die data en ook onderzoekpublicaties over de Wadden vindbaar en bruikbaar zijn voor iedereen, zodat dit unieke natuurgebied optimaal kan worden beschermd?
Daarvoor gingen het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en Rijkswaterstaat (RWS) de samenwerking aan met regionaal historisch centrum Tresoar in Leeuwarden om het Datahuis Wadden te ontwikkelen. Dit Datahuis heeft de ambitie om de beste beschikbare informatie over de Wadden op één plek online vindbaar te maken. Het wil toegang bieden tot data, literatuur en kaarten en inzicht geven in de ontwikkelingen in het Waddengebied.
Oprichting Basismonitoring
‘Zo’n Datahuis opzetten is een enorme uitdaging’, vertelt Marjan Datema, beleidsmaker bij het ministerie van LNV. ‘De samenwerking met een instelling als Tresoar, die heel andere kennis en expertise heeft, is leuk en inspirerend. Om het beheersbaar te houden ontwikkelen we met kleine stappen.’ Sinds 2016 zet Datema zich samen met Rick Hoeksema, projectmanager bij RWS, in voor samenwerking tussen de Waddenbeheerorganisaties in de Basismonitoring Wadden. Hierin participeren vanaf 2018 het ministerie van LNV, RWS, Coalitie Wadden Natuurlijk, Staatsbosbeheer, de Waddenacademie, de Waddenprovincies, de NAM en Tresoar. ‘De Algemene Rekenkamer had gesignaleerd dat de overheid enorm veel data over de Wadden verzamelde via rapportages die door de Europese Unie verplicht zijn, maar dat ze nog steeds niet kon zeggen hoe de toestand van het Waddengebied was’, blikt Datema terug. ‘De overheid wilde daarom dat de Waddenbeheerders zouden gaan samenwerken alsof ze één beheerder zijn, ook wat data en informatie betreft. Hiervoor hebben we de Basismonitoring Wadden opgericht.’
Informatie vindbaar én begrijpelijk
Datema en Hoeksema bedachten vervolgens dat ze nog een stap verder wilden gaan. ‘Door alle gesprekken die we voor de Samenwerkingsovereenkomst Basismonitoring met beheerders voerden, kwamen we op het idee van een Datahuis Wadden’, vertelt Datema. ‘We zijn als overheid verplicht alle data die we met publiek geld verzamelen openbaar te maken, maar deze data waren niet allemaal toegankelijk en vindbaar voor niet-specialisten. Dat is heel jammer, want dergelijke data kunnen ook nuttig zijn voor bijvoorbeeld onderzoekers, studenten, scholieren, gemeentes, provincies, waterschappen, het rijk zelf en bedrijven die een vergunning willen aanvragen. We hebben toen de ambitie geformuleerd dat al die data ook voor deze groepen makkelijk te vinden en te gebruiken moeten zijn.’
Daarbij ging het niet alleen om alle Waddeninformatie op één plek, maar ook dat die op een begrijpelijke, publieksvriendelijke manier ontsloten zou worden, benadrukt Datema. ‘Wij zijn geen datadeskundigen, dus moesten we de expertise voor goede ontsluiting van elders halen. We hebben daar Tresoar voor gevraagd. We kenden Hans Laagland van onze samenwerking in Waddenzee.nl. Je kunt bij Tresoar je familiegeschiedenis uitzoeken; met dezelfde principes blijk je ook op een publieksvriendelijke manier informatie over de Wadden te kunnen ontsluiten.’
Ontsluiten van brongegevens
Het Datahuis Wadden omvat data over zowel het land- als zeegebied van de Wadden, van socio-economie tot bodem- en waterecologie. Het kent inmiddels een grote veelheid aan taken en activiteiten, vertelt informatieprofessional Hans Laagland van Tresoar. ‘We zorgen ten eerste voor het verzamelen en ontsluiten van de brongegevens van de Basismonitoring Wadden voor iedereen die er interesse in heeft: van beheerders en bestuurders tot burgers, scholieren, studenten en bedrijven.’
De monitoringdata zijn belangrijk voor de evaluatie van beheer- en beleidsdoelen van allerlei professionele partijen, licht Laagland toe. ‘Bijvoorbeeld voor organisaties als de Waddenvereniging en de provincies. De bodem, het water, de ligging van eilanden en platen, de soorten en aantallen vogels en vissen veranderen voortdurend. Het Datahuis Wadden wil bestuurders, beleidsmakers en beheerders in staat stellen tijdig ontwikkelingen waar te nemen en waar nodig bij te sturen. Als een verandering bedreigend is voor de natuur of de bewoners, willen we dit kunnen ombuigen. Het is daarom van belang dat bestuurders, beheerders en gebruikers van de Wadden allen over dezelfde betrouwbare informatie kunnen beschikken. De Waddenviewer zorgt daarvoor met een kaartviewer waarin de brongegevens gekoppeld zijn aan locaties in het Waddengebied. Je kunt de onderliggende datasets downloaden. Ook hebben we alvast een historische kaart van Tresoar toegevoegd. De data zijn voor leken niet altijd makkelijk te interpreteren, daarom helpt het Datahuis eveneens om er begrijpelijke informatie van te maken.’
Bronhouder blijft eigenaar
Het Datahuis Wadden maakt dat Waddendata via één plek online vindbaar zijn, maar vindbaar betekent niet per se via één zoekbalk, vervolgt Laagland. ‘Het Datahuis kent veel verschillende soorten data. Daarom willen we de datasets via een register op één plek vindbaar maken, het zogeheten Waddenregister. Vervolgens maken we data die op elkaar lijken nader toegankelijk in aparte subsites (of portalen), zoals ruimtelijke data via een Waddenviewer, bibliografische data via de Waddenbibliotheek of sociaal-economische data via de Waddenbalans. Het Datahuis Wadden concentreert zich op toegang tot data: de data zelf blijven zo veel mogelijk bij de bronhouders. De data van de overheid zijn open access en herbruikbaar voor iedereen, maar die van sommige andere partijen niet. Bij data uit wetenschappelijk onderzoek is er soms nog een spanningsveld.’
Waddendataprotocol
De bronhouders zijn als eigenaar van de data verantwoordelijk voor de kwaliteit, vertelt Laagland. ‘Wij ondersteunen hen bij het duurzaam houdbaar, vindbaar, doorzoekbaar en toonbaar maken van de data. Om de datakwaliteit te verbeteren willen we een Waddendataprotocol opstellen. Als een partij vanuit een project data in het Datahuis Wadden wil plaatsen, maken we graag zo vroeg mogelijk in het traject afspraken over een datamanagementplan bij het project, zodat we ze in het Datahuis kunnen opnemen. Bijvoorbeeld een goede beschrijving van de data met metadatering. We willen dat steeds meer mensen de data gaan gebruiken en we willen zo vraaggestuurd mogelijk werken.’
De Waddenacademie (zie ook kader) heeft net een open dataset aan het Datahuis Wadden toegevoegd: de Waddenbalans, vertelt Klaas Deen, secretaris van de Waddenacademie, enthousiast. ‘We zagen dat er al veel data over de natuur worden gepubliceerd, maar weinig sociaal-demografische data. In samenwerking met Telos hebben we daarom de Waddenbalans gemaakt. Dit digitale rapport geeft een beeld van de ontwikkeling per gemeente op de Waddeneilanden en langs de Waddenkust vanuit sociaal-cultureel, ecologisch en economisch duurzaamheidsperspectief. Dit is voor het eerst gedaan. Het is nu mogelijk gemeentes op indicatoren met elkaar te vergelijken. Het is onze taak om ervoor te zorgen dat zoiets tot stand komt, daarna moet een andere partij het overnemen. In dit geval de Waddenprovincies.’
Internationale Waddenbibliotheek
Op initiatief van de Waddenacademie en Tresoar is onlangs een nieuw onderdeel van het Datahuis Wadden gerealiseerd: de internationale Waddenbibliotheek. Deze bibliotheek wil digitaal toegang bieden tot allerlei soorten bronnen over het Waddengebied: van wetenschappelijke artikelen en boeken tot (historische) kaarten. De eerste stap was het digitaal ontsluiten van (historische) literatuur. Deen: ‘We misten een plek waar alle literatuur over de Wadden vindbaar is. We wisten dat er veel literatuur over de Wadden bestaat, maar het was heel lastig uit te vinden wat zich waar bevond. De catalogi van de collecties van de verschillende kennisinstellingen waren niet met elkaar verbonden. Oude boeken die alleen in gedrukte vorm bestonden, waren nog maar op een paar plekken beschikbaar. We wilden die oude literatuur digitaliseren en ter beschikking stellen.’
Tresoar beheert de erfenis van de voormalige Universiteit van Franeker, waaronder de collecties van de vroegere universiteitsbibliotheek. Volgens Laagland is dat een van de redenen waarom Tresoar wilde meedoen aan het opzetten van de Waddenbibliotheek. ‘We hebben van oudsher een rol in wetenschappelijke informatievoorziening. Via onze participatie in het Datahuis Wadden geven we hier nu een hedendaagse invulling aan. We verzamelen en ontsluiten niet alleen literatuur, maar maken ook data toegankelijk voor een breed publiek. We hebben vanuit de historie een collectie over de Wadden in huis en willen zorgen voor een goede infrastructuur voor wetenschappelijk onderzoek in Friesland.’
Digitaliseren historische literatuur
‘We wilden niet zelf een academische bibliotheek beginnen,’ vervolgt Deen, ‘maar ervoor zorgen dat de standaardliteratuur over het Waddengebied die nog niet digitaal beschikbaar was, gedigitaliseerd zou worden en zo voor iedereen beschikbaar zou komen. Een goed voorbeeld is het standaardwerk Ecology of the Wadden Sea van Wim Wolff uit 1983. Dat boek was nog maar op een paar plekken te vinden. We wilden dat iedereen het vanachter zijn of haar computer zou kunnen inzien; de auteur en uitgever hebben hier belangeloos aan meegewerkt. Daarnaast willen we zogenaamde grijze literatuur, zoals oude onderzoeksrapporten van Rijkswaterstaat, digitaliseren. Doordat de Waddenbibliotheek toegang biedt tot historische literatuur kun je huidige ontwikkelingen in hun historische context plaatsen.’
De wetenschappers van de Waddenacademie maakten de selectie van de te digitaliseren literatuur, vervolgt Deen. ‘Om het open access beschikbaar te kunnen stellen, moet in verband met auteursrecht de maker minstens zeventig jaar geleden overleden zijn. Met het digitaliseren van grijze literatuur moeten we nog starten. We merken wel dat daar steeds meer behoefte aan is. Als iemand met pensioen gaat, wil men de oude rapporten veiligstellen.’ Alle gedigitaliseerde historische literatuur is vindbaar gemaakt via de online bibliotheekcatalogus WorldCat, vult Laagland aan. ‘Moderne literatuur stellen we beschikbaar via een virtuele bibliotheek. Om daar in te kunnen heb je een bibliotheekpas van Tresoar nodig.’
Overzicht van internationaal onderzoek
De tweede stap voor de Waddenbibliotheek was het ontwikkelen van het Waddenportaal. De Waddenacademie publiceerde begin 2020 het onderzoekrapport De kennishuishouding van het Waddengebied. Voor dit rapport maakte een onderzoeksbureau een overzicht van het wetenschappelijke onderzoek naar het Waddengebied, met aandacht voor belangrijke onderwerpen van onderzoek en welke instellingen zich inzetten voor Waddenonderzoek. Hierop voortbouwend is het Waddenportaal ontstaan: een overzicht van onderzoekspublicaties over de Wadden. Deze publicaties zijn geselecteerd uit een verzameling publicaties van onderzoeksplatform Dimensions van Digital Science. Hierbij is in het Nederlands, Fries, Engels, Duits en Deens gezocht op publicaties met betrekking tot de Waddenzee, Waddeneilanden en het Nederlandse, Duitse en Deense Waddengebied.
Via het publiek toegankelijke Waddenportaal kan iedereen nu eenvoudig overzichten verkrijgen van onderzoekspublicaties over de Wadden, vervolgt Laagland. ‘Je kunt zoeken op onderwerp, auteur, jaartal, titel en kennisinstelling. Je krijgt ook visualisaties van aantallen publicaties per jaar, per land of thema (klimaat, ecologie, economie) van de Trilaterale Kennisagenda van de drie Waddenzeelanden. Je kunt zien in welk land naar welk thema veel onderzoek is gedaan. Via het dashboard krijg je per thema inzicht in de stand van zaken van het onderzoek.’
‘We vragen gebruikers om aan te geven of ze de publicaties in het overzicht wel of niet relevant genoeg vinden’, zegt Laagland. ‘Via deze crowdsourcing en met behulp van artificial intelligence trainen we het zoeksysteem. Het portaal krijgt jaarlijks een update met nieuwe publicaties uit Dimensions. We breiden de Waddenbibliotheek de komende jaren verder uit en dragen zo bij aan een kwalitatieve en stabiele stroom van informatie. Dat is belangrijk voor het uiteindelijke doel: het beheer en behoud van het Wadden Werelderfgoed.’
Waddenregister voor beschikbare datasets
Datema van LNV is tevreden over wat al is bereikt en is enthousiast over hoe het Datahuis Wadden zich verder ontwikkelt. ‘We gaan nu het Waddenregister maken, waarmee je kunt zien welke datasets in het Datahuis Wadden aanwezig zijn. Je krijgt een link naar de dataset en de contactgegevens van de bronhouder. En we gaan de Waddenviewer verder verbeteren. Tot slot werken we steeds meer samen, zoals met het Informatiehuis Marien.’
Waddenacademie: kennis over Wadden vergroten
Omdat de kennis over de Wadden versnipperd en slecht ontsloten was, is in 2008 de Waddenacademie opgericht ‘om de kennis over het Waddengebied te vergroten’. Dat doet de organisatie door te agenderen, programmeren, informeren en monitoren. Ze heeft vijf wetenschappers met een deelaanstelling in dienst met kennis op het gebied van geowetenschappen, ecologie, economie, cultuurhistorie, klimaat en natuurrecht.
Monitoringagenda
‘We publiceren elk jaar de Monitoringagenda’, vertelt Hans Laagland (Tresoar). ‘Dit is een overzicht van de lopende en geplande monitoringactiviteiten in het Waddengebied voor een kalenderjaar. Die agenda is publiek toegankelijk. Zo weten alle partijen van elkaar wanneer er wordt gemeten en wanneer de data beschikbaar komen. Als er ergens een schip data gaat verzamelen, kan een andere organisatie bijvoorbeeld vragen of ze mee mag varen om ook data te vergaren.’
Anneke de Maat is freelance redacteur en tekstschrijver.
Deze bijdrage komt uit IP #5/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.
