Zeker met het coronavirus lijkt het alsof complottheorieën zich steeds meer in het publieke debat nestelen. Hoe komt dit? En welke rol spelen sociale media in de verspreiding ervan? In een EUR-podcast geeft onderzoeker Daniel Trottier zijn mening.
Door Ronald Buitenhuis
Sociale media geven iedereen een ‘window to the world’. Maar wel een raam waar je beperkt door ziet. Het is tegenwoordig makkelijk als een soort eigen uitgever je ideeën te verspreiden. Corona is een mooi voorbeeld van waarom een idee snel post kan vatten: wetenschappers tasten in het duister en het publiek wil duiding. Een ideale voedingsbodem voor complottheorieën om vlug aanhang te winnen. Het publiek hunkert naar verbeelding. En als de ruimte er eenmaal is, is het bijna niet meer te stoppen, blijkt uit de podcast.
Het gebruik van sociale media wordt alleen maar meer, en dus kunnen ook complotten en meningen (al dan niet waar) zich steeds sneller verspreiden. Als een platform al een mening verwijdert, duikt die snel elders op. Geen ontkomen aan. Geblokt worden op pakweg Facebook is eerder een bevestiging van de theorie dan dat-ie ermee ontkracht wordt, en anders vindt de theorie – als water – altijd wel een eigen weg.
Sociale media zijn in deze niet de oorzaak, maar alleen een (als een virus) snelle verspreider, zegt Trottier. Platforms hebben vaak ook helemaal geen belang bij het verwijderen van een complot. Letterlijk zegt hij (met een knipoog): ‘Als ze al hun eigen belasting willen ontduiken, waarom zouden ze dan belang hebben bij het verwijderen van complotten?’ Regels zouden van bovenaf moeten worden opgelegd. ‘Maar die instanties zijn met andere zaken bezig.’
Dood tot gevolg
Bij het zoeken naar gerechtigheid (al dan niet in de vorm van een complot) gaan we volgens Trottier vaak online een grens over. We willen met publieke druk (via andere dan de reguliere mediakanalen) iets afdwingen, maar dat gaat vaak ten koste van meer. We beledigen, beschadigen en schelden. Met alle gevolgen van dien. Voorbeeld: op camera was in een opsporingsprogramma een 68-jarige vrouw te zien die een portemonnee stal. Ze gaf zichzelf na de uitzending aan, maar de video bleef circuleren op sociale media. Uiteindelijk pleegde de vrouw – nadat verspreiding van de video en alle haat eromheen maar doorgingen – zelfmoord. Sociale media zetten zelf zelden iets recht, zo blijkt.
Vigilant audience
En zo gaat het ook vaak met pedojagers, weet Trottier. Mensen is er alles aan gelegen om pedofielen publiekelijk te berechten. Het publiek gaat op sociale media daarbij vaak te ver om schuldigen veroordeeld te krijgen. Volgens hem is daar weinig aan te doen. Hij pleit in deze voor vigilant audience. We moeten elkaar erop aan spreken om ‘waakzaam’ te zijn. Echt nieuws van fake news zien te onderscheiden. Hij zegt – hoe moeilijk dat ook is – dat als je een complot vermoedt of een bericht op sociale media ziet dat niet waar is, je mensen daarop moet aanspreken. Kraak niet direct een complotidee af, maar ga in dialoog en probeer te overtuigen. Het helpt vaak als je iemand persoonlijk kent. Is dat allemaal genoeg? ‘Vermoedelijk niet, maar het is een stap zolang platforms en overheden niet ingrijpen.’
Daniel Trottier is associate professor bij de afdeling Media en Communicatie van Erasmus School of History, Culture and Communication. Hij doet onderzoek naar het gebruik van digitale media voor sociale controle, afkeuring enshaming. Trottier en zijn collega’s hebben onlangs de open acces-titel Introducing Vigilant Audiences uitgebracht, die ingaat op het fenomeen digital vigilantism: hoe digitaal publiek gebruikmaakt van online platforms om het sociale en politieke leven vorm te geven.
Ronald Buitenhuis is freelance journalist.
Deze bijdrage komt uit IP #9/2020. Het hele nummer kun je hier lezen.