Door Eimer Wieldraaijer
Waar ooit na tachtig jaar strijd tussen Nederland en Spanje in 1648 de vrede werd getekend, barstte onlangs een nieuw conflict los. Is het de taak van een bibliotheek om dubieuze boeken van een waarschuwing te voorzien? In Münster vond men van wel. De rechter besliste echter anders. Directeur Cordula Gladrow legt uit hoe tot deze stap is gekomen en wat de uitspraak van de rechter betekent voor het bibliotheekbeleid.
In 2024 voorzag de Stadtbücherei in het Duitse Münster twee boektitels van een opvallende waarschuwing. Op het schutblad stond: Dies ist ein Werk mit umstrittenem Inhalt. Dieses Exemplar wird aufgrund der Zensur-, Meinungs- und Informationsfreiheit zur Verfügung gestellt. De boeken in kwestie: Putin, Herr des Geschehens? van Jacques Baud en 2024 – das andere Jahrbuch van Gerhard Wisnewski.
Het eerste boek is omstreden omdat het een radicaal afwijkend en pro-Russisch perspectief biedt op de oorlog in Oekraïne. Auteur Baud, een voormalige Zwitserse inlichtingenofficier, stelt erin dat het Westen een groot deel van de verantwoordelijkheid draagt voor het uitbreken van de strijd, dat Rusland zich verdedigt tegen NAVO-expansie en dat de media een eenzijdig beeld schetsen van het conflict.
Het boek 2024 – Das andere Jahrbuch is controversieel omdat het een mengeling is van complottheorieën en systematische scepsis richting de overheid en de mainstream media, en omdat het regelrechte desinformatie bevat. Het pretendeert een alternatief jaaroverzicht te bieden, maar doet dat vanuit een uitgesproken anti-establishment invalshoek. Volgens critici bevat het boek talrijke feitelijke fouten, halve waarheden en suggestieve redeneringen. Onderwerpen als de oorlog in Oekraïne, klimaatverandering, pandemieën en internationale samenwerking worden op een manier besproken die haaks staat op wetenschappelijke consensus of betrouwbare verslaggeving.
‘Betutteling’ versus ‘verantwoord’
De bibliotheek bracht de waarschuwing naar eigen zeggen aan na klachten van bezoekers die zich zorgen maakten over de inhoud. Zoals te voorzien leidde het bestickeren tot veel debat: critici beschuldigden de bibliotheek van censuur en betutteling. Anderen, vooral vanuit de hoek van desinformatiebestrijders, juichten de stap juist toe – zij zagen hierin een voorbeeld van verantwoord bibliotheekwerk. De discussie werd opgepikt door diverse grote media waaronder de WDR, FAZ, Der Spiegel, Die Zeit en Deutschlandfunk.
Voorstanders van de bibliotheekmaatregel zagen in de waarschuwing een noodzakelijk bolwerk tegen verkopers van lariekoek: bibliotheken zouden niet neutraal álles moeten aanbieden, maar met verantwoordelijkheid en context. Tegenstanders waarschuwden dat de keuze en formulering subjectief kunnen zijn, en dat bibliotheken geen censors moeten worden. Zij wijzen erop dat educatie gaat over het aanbieden van méér perspectief, niet over het etiketteren van informatie als ‘verdacht’.
Kort geding
Een van de auteurs, Gerhard Wisnewski, startte begin april dit jaar een procedure bij de bestuursrechter, het Verwaltungsgericht Münster. Zijn verzoek tot het verwijderen van de sticker werd op 11 april 2025 afgewezen. De rechter besloot dat de waarschuwing valt onder de wettelijke Bildungsauftrag van de bibliotheek in Noordrijn-Westfalen, met recht op inhoudelijke duiding. Verder vond de rechter dat bibliotheken niet verplicht zijn tot neutraliteit en mits objectief wel degelijk kritisch mogen zijn. Vonnis van de rechter: de sticker steunt op feiten, want de boeken ontkennen historisch vaststaande gebeurtenissen, zoals de maanlanding en de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, wat reden geeft tot het type waarschuwing dat is aangebracht. De rechter oordeelde dat het de bibliotheek niet alleen was toegestaan, maar dat zij zelfs verplicht was om zulke contextuele toelichting te geven.
Hoger beroep
Wisnewski ging tegen deze beslissing in hoger beroep, en met succes. Op 8 juli vonniste het Oberverwaltungsgericht (Hoger Bestuursgerechtshof) dat de stad Münster de waarschuwing in beide exemplaren moet verwijderen. Als motivering voerde het Oberverwaltungsgericht aan: ‘De kwalificerende waarschuwing schendt het grondrecht van de auteur wat betreft diens vrijheid van meningsuiting, evenals zijn algemene persoonlijkheidsrechten. De in het boek geuite meningen worden door de waarschuwing negatief gekleurd, en een potentiële lezer zou ervan kunnen worden weerhouden het boek te lezen. Deze inbreuken op grondrechten zijn niet gerechtvaardigd, omdat zij niet worden gedekt door de taaktoewijzing in het Cultuurwetboek van Noordrijn-Westfalen.’
De rechter stelde verder: ‘Weliswaar stond het de stadsbibliotheek vrij om af te zien van de aanschaf van het boek, maar uit de door de wetgever aan openbare bibliotheken toegekende culturele en educatieve taken vloeit geen bevoegdheid voort om media in de collectie negatief te beoordelen door een kwalificerende waarschuwing. Integendeel: het wettelijke kader is er juist op gericht om gebruikers van de bibliotheek – als mondige burgers – in staat te stellen zich vrij en zelfstandig te informeren en zich – zonder daarin gestuurd te worden – een eigen mening te vormen.’
Reactie Stadtbücherei Münster
De uitspraak is definitief en kan niet worden aangevochten. De vraag of bibliotheken actief context moeten bieden bij desinformatie werd niet alleen in Münster maar in heel Duitsland op de voet gevolgd. Wat betekent de uitspraak in hoger beroep? Hoe past Münster het beleid hierop aan? Tijd om naar Noordrijn-Westfalen af te reizen en bibliotheekdirecteur Cordula Gladrow om een reactie op het gebeuren te vragen dat bij onze oosterburen zoveel stof heeft doen opwaaien.
WAT WAS DE DOORSLAGGEVENDE REDEN OM TWEE BOEKEN VAN EEN WAARSCHUWING TE VOORZIEN?
‘Sommige klanten hadden kritiek op het feit dat we deze boeken in onze collectie hadden opgenomen. Zij adviseerden ons deze boeken weg te doen, maar wij vinden het belangrijk ook afwijkende stemmen te laten horen. Dat was de directe aanleiding.’
SPEELDE DE DISCUSSIE AL LANGER IN UW ORGANISATIE?
‘O ja. Veel bibliotheken in Duitsland merken dat de boekenmarkt steeds extremer wordt, in die zin dat er meer en meer polariserende publicaties verschijnen. De meningen worden alsmaar zwart-witter. Dat roept in toenemende mate de vraag op hoe we ons als bibliotheken daartoe verhouden. In Nederland zal dat waarschijnlijk niet anders zijn.’
WAT ZIJN DE CRITERIA BIJ HET BEPALEN OF EEN BOEK EEN OMSTREDEN INHOUD HEEFT? EN WIE HAKT IN DAT OPZICHT DE KNOOP DOOR?
‘De beslissing wordt genomen door de afdeling mediamanagement van onze bibliotheek. Daarbij gaat het om hooggekwalificeerde medewerkers die beroepsmatig met ons literatuuraanbod belast zijn. Welke criteria zij hanteren kan ik nu nog niet zeggen, aangezien de uitspraak van de rechter in de hogerberoepzaak ons noopt de oude criteria aan te scherpen. Uitgangspunt van ons collectiebeleid blijft dat we alle stemmen in het maatschappelijk discours de ruimte willen blijven geven. Vanwege alle ophef in de discussie over onze waarschuwingen en de reikwijdte van het juridische vonnis zijn er zoveel vragen op ons afgekomen dat we momenteel met elkaar in conclaaf zijn hoe we de criteria beter kunnen formuleren.’
VOOR WELKE VRAGEN ZIET U ZICH DAARBIJ GEPLAATST?
‘Wat is omstreden? Hoe definiëren we dat exact? In eerste instantie kozen we voor het uitgangspunt: als de literatuurkritiek en het maatschappelijk debat een werk in grote meerderheid omstreden noemen, dan zie we dat als belangrijk criterium om te volgen. Maar dat is dus niet langer voldoende.’
IN DUITSLAND BEHOREN BIBLIOTHEKEN VRIJWEL ALTIJD TOT DE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE. HEEFT DE GEMEENTE MÜNSTER IN DIT OPZICHT EEN VINGER IN DE PAP GEHAD? HEEFT ZIJ ZICH UITGESPROKEN IN DEZE ZAAK ÓF DE BIBLIOTHEEK WELLICHT ZELFS AANGESPOORD ACTIE TE ONDERNEMEN OP DIT PUNT?
‘Nee, in het geheel niet. Wij zijn onafhankelijk in ons collectiebeleid. Noch de gemeente, noch de politiek heeft in dit opzicht enige rol gespeeld.’
BIBLIOTHEKEN GELDEN VAN OUDSHER ALS NEUTRALE PLEKKEN VAN KENNIS- EN INFORMATIEVERSPREIDING. BENT U NIET BEDUCHT DAT DEZE NEUTRALITEIT ONDER DRUK KOMT TE STAAN ALS BIBLIOTHEKEN HUN BEZOEKERS GAAN WAARSCHUWEN VOOR BEPAALDE BOEKEN?
‘Nee, aangezien er verschillende vormen van neutraliteit zijn. We zijn als gemeenschapsvoorziening politiek neutraal, maar we zijn tegelijkertijd verplicht om pal te staan voor de democratische waarden. Als bibliotheek zijn we niet waardenneutraal. Juist omdat we als voorziening door de lokale gemeenschap worden gedragen en gefinancierd, moeten we opkomen voor datgene wat in de grondwet is vastgelegd.’
DE TWEE BOEKEN IN KWESTIE ZIET U ALS GEVAAR VOOR DE DEMOCRATISCHE WAARDEN?
‘Ik weet niet of ze gevaarlijk zijn, maar ze stammen wel van uitgeverijen die rechts-extremistisch zijn. Dat oordeel komt niet van ons, maar van de Bundeszentrale für politische Bildung. Weliswaar zijn deze beide boeken niet verboden – anders hadden we ze sowieso niet kunnen kopen – maar om die reden hebben we wel gedaan wat we hebben gedaan.’
VREEST U NIET DAT EEN BIBLIOTHEEK DIE WAARSCHUWINGEN IN BOEKEN PLAATST AFGLIJDT RICHTING CENSUUR?
‘Dat wordt ons even vaak voor de voeten gegooid als het neutraliteitsthema. En het verwijt van censuur klinkt met name uit de rechterkant van het politieke spectrum. Maar feit is dat er in Duitsland niet gecensureerd wordt. Er is een instantie in ons land die kijkt of de inhoud van bepaalde boeken tegen de wet indruist, en als het antwoord op die vraag bevestigend is komen zulke boeken niet in de collectie van bibliotheken. Alles wat we kunnen kopen en uitlenen is legaal en wordt niet gecensureerd.’
U KOOS ERVOOR OM TWEE BOEKEN TE VOORZIEN VAN EEN WAARSCHUWING. ZIJN ER VOLGENS U MEER BOEKEN DIE DAARVOOR IN AANMERKING KOMEN?
‘Vast wel, maar voorlopig doen we dat niet, want er is immers een vonnis geveld door de rechter die dit verbiedt. Deze vorm van contextualisering is momenteel niet mogelijk.’
WAS U VERRAST DOOR DE ENORME PUBLICITEIT DIE UW HANDELWIJZE OPRIEP?
‘Ik heb wel eens gezegd dat we tegen onze wil in een media-shitstorm zijn terechtgekomen. Waar het om gaat is: hoe gaan we in het publieke domein met meningen om? Welke rollen speelt de bibliotheek in de democratie en wie bepaalt wat een democratische inhoud is en wie bepaalt dat niet? Vanwege het belang van dergelijke vragen ben ik niet verrast dat de belangstelling voor deze kwestie al zolang aanhoudt. Voor mij staat de volgende vraag voorop: wat mogen we als bibliotheek nog? Zijn we een Bildungseinrichtung (een vormingsinstituut, red.)? Zo ja, dan mogen we ook einordnen(classificeren). Of zijn we simpelweg een uitleeninstituut van boeken en niet meer dan dat? Over deze vraag bestaat ook in de rechtspraak geen eensluidend oordeel, aangezien de bestuursrechter onze mening deelde, terwijl de rechter in hoger beroep dat niet deed.’
DE UITSPRAAK IN HOGER BEROEP MOET EEN ZWARE TELEURSTELLING VOOR U ZIJN …
‘Ach, het was een tijdelijke dip, maar wat het vonnis vooral laat zien is hoe verschillend je de wet kunt uitleggen. De bestuursrechter heeft de vormende taak van de bibliotheek erkend, terwijl het Oberverwaltungsgericht andere zwaartepunten koos. Die heeft de vormende taak van de bibliotheek in het geheel niet meegenomen in zijn oordeel. Je kunt de medaille van twee kanten bekijken en de een kiest voor kop en de ander kiest voor munt.’
HEEFT U BEGRIP VOOR HET STANDPUNT VAN DE HOGERE BESTUURSRECHTER?
‘Of ik daarvoor begrip heb is niet aan de orde. Ik ben in ieder geval tevreden dat de zaak opgehelderd is. Uiteraard houden we ons aan de uitspraak van de rechter.’
WAT BETEKENT HET VONNIS VOOR HET COLLECTIEBELEID VAN UW BIBLIOTHEEK?
‘Zoals gezegd zijn we bezig onze criteria te actualiseren. Daarin staan we overigens niet alleen. Op de landelijke bibliotheekdag in Bremen hoorden we dat zowel openbare als wetenschappelijke bibliotheken in heel Duitsland met ditzelfde probleem worstelen. Een complexe kwestie waarvoor geen kant-en-klare oplossing voorhanden is.’
U MAG GEEN WAARSCHUWINGEN MEER IN BOEKEN AANBRENGEN, MAAR HET STAAT U WEL VRIJ BEPAALDE BOEKEN NIET LANGER AAN TE SCHAFFEN. GAAT U DAARTOE OVER?
‘We blijven ernaar streven een uitgebalanceerde collectie samen te stellen.’
IK KAN ME NIETTEMIN VOORSTELLEN DAT U SOMMIGE BOEKEN, WAARVAN VALT AAN TE NEMEN DAT ZE OMSTREDEN ZIJN, VOORTAAN LINKS LAAT LIGGEN.
‘Het hangt ervan af of het gaat om een kritische stem in de publieke discussie of niet. Sommigen voorspellen dat bibliotheken vanaf nu geen omstreden boeken meer zullen aanschaffen. Zij betitelen dat als censuur en het ondermijnen van het democratische gehalte van de bibliotheek. Dus u bent niet de enige die zich afvraagt wat de gevolgen zullen zijn van het besluit van de rechter. Een extra reden om als bibliotheek een weloverwogen beslissing te nemen wat betreft ons aan te scherpen collectiebeleid.’
WAT HEEFT U GELEERD VAN DEZE KWESTIE?
‘Ach, zoveel … Ik heb vooral geleerd dat bibliotheken belangrijk zijn, dat lezen belangrijk is. Bibliotheken zijn zo belangrijk dat mensen bereid zijn ze met zware middelen te bestrijden. De betekenis van de bibliotheek voor de samenleving is nog groter dan ik al wist.’
HOE NU VERDER IN MÜNSTER?
‘Zodra we onze nieuwe criteria hebben gekozen, passen we ze toe in de praktijk, maar wel pas na afstemming met de nationale bibliotheekvereniging en met andere bibliotheken, omdat het gebeuren in Münster zich inmiddels heeft ontwikkeld tot een principiële discussie op landelijk niveau. Voordat de nieuwe criteria van kracht worden zal er waarschijnlijk ook eerst een juridische toets op worden losgelaten. Wanneer de nieuwe criteria van kracht worden? Dat kan ik nog niet zeggen, maar u zult dat ongetwijfeld via de media vernemen, want iedereen wacht er met smart op. Overigens ben ik er voorstander van dat ook Nederlandse bibliotheken zich in deze discussie mengen. Ik pleit voor een Europese stellingname in deze kwestie, want wat in Münster speelt met betrekking tot omstreden boeken zal in de ons omringende landen vast ook een punt van aandacht zijn.’
> Ervaring met het al dan niet collectioneren van omstreden boeken? Mening over dit vraagstuk? Laat het weten via redactie@informatieprofessional.nl.
Verklaring Duitse bibliotheekvereniging
Der Deutsche Bibliotheksverband e.V. heeft naar aanleiding van de uitspraak van het Oberverwaltungsgericht Münster van 8 juli 2025 over de omgang van bibliotheken met omstreden media een verklaring afgelegd. Volgens de Duitse bibliotheekvereniging maakt de uitspraak onder meer duidelijk dat de huidige juridische kaders niet toereikend zijn voor de maatschappelijke uitdagingen en de eigentijdse rol van bibliotheken. Ze benadrukt daarom dat bibliotheken een juridisch stevig kader nodig hebben dat hun publieke opdracht versterkt – vooral ook om op desinformatie te kunnen wijzen en kritische mediavaardigheden te bevorderen. ‘Bibliotheken stellen niet alleen passief informatie beschikbaar. Integendeel: ze leveren actief bijdragen aan het bieden van oriëntatie binnen het overaanbod van media in onze tijd.’
En verder: ‘Een moderne bibliotheekopdracht omvat ook duiding, contextualisering en de bevordering van media- en informatievaardigheid. Bibliotheekwetten van de deelstaten kunnen op dit punt voor duidelijke kaders zorgen. We roept de deelstaten dan ook op om de ontstane juridische onduidelijkheid weg te nemen en via een duidelijk en stevig mandaat helderheid te scheppen. In de bibliotheekwetten van de deelstaten moet de bevordering van media- en informatievaardigheid, de mogelijkheid tot contextualisering en de bestrijding van desinformatie door bibliotheken juridisch worden verankerd.’
> De hele verklaring lees je hier.
Eimer Wieldraaijer is freelance journalist.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #7-2025. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
