VOGIN-IP-lezing 2023: the day after

Door Cindy Lammers

Het liep al meteen lekker vol, zo rond 9:30 uur op de zevende etage van de Openbare Bibliotheek Amsterdam (OBA) – inmiddels een vertrouwde locatie van de VOGIN-IP-lezing. Op 16 maart vond de elfde editie van dit evenement over de vindbaarheid van informatie plaats. Bijna 250 vakgenoten waren erbij, een dag met acht lezingen, twaalf workshops en heel veel informatie die kan bijdragen om het vak van informatieprofessional nog beter te kunnen uitvoeren. We pikten er vijf sprekers uit.


‘Een taxonomie is niet hetzelfde als een navigatiestructuur’

Joyce van Aalten (taxonomieconsultant, docent en auteur) schreef in de laatste IP van 2022 al een artikel over taxonomieën. Een onderwerp dat nog wel enige uitleg behoeft, weet ze. Een taxonomie – ofwel metadata, trefwoordenlijst, thesaurus of informatietaal – is handig voor de informatieprofessional die informatie en data toegankelijk en vindbaar wil maken voor gebruikers. Welke tools daarvoor beschikbaar zijn, legt ze in dat artikel uit. Tijdens eerdere VOGIN-IP-lezingen gaf Van Aalten al workshops hierover, maar op 16 maart stond ze op het podium als spreker, met een lezing met de aansprekende titel: ‘Vijf vindbaarheidsproblemen waar een taxonomie de schuld van krijgt (maar niks aan kan doen)’.

‘Een taxonomie is het taggen of labelen van content’, herhaalde ze nog maar eens bij een sheet met twee conservenblikken met labels eraan – perzik, ananas, stukjes, schijven. ‘Dan hoef je er niet in te kijken om te weten wat erin zit.’ Kortom, de informatie is beter vindbaar. Maar waar gaat het dan toch mis (en ligt het niet aan de taxonomie)? Ze liep vijf problemen langs. Te beginnen met een navigatiestructuur die rommelig is. Ze liet haar eigen bestekbak zien als voorbeeld van hoe het zou moeten, of in elk geval kunnen: strak en gestructureerd, grote lepels bij grote lepels, kleine bij kleine. ‘Je kunt een item maar een keer “wegleggen”.’ En ze benadrukte: ‘Een taxonomie is niet hetzelfde als een navigatiestructuur.’

Verwijder wat ROT is

Het tweede probleem zit ’m in slechte andere metadata die niet onder de scope van de taxonomie vallen, vertelde ze. Zoals weinig zeggende bestandsnamen of te veel (andere) metadatavelden. Van Aaltens advies is om de taxonomie af te stemmen op andere (meta)datamodellen. Slechte content, vervolgde ze, is het derde probleem waar de taxonomie niks aan kan doen. ‘Garbage in is garbage out. Denk aan dubbele content of aan wat Ilse Jonker tijdens een eerdere VOGIN-IP-lezing informatieliefde noemde: (te) veel informatie willen behouden.’ Dus haal er flink de bezem door; verwijder wat redundant, obsolete of trivial (ROT) is, aldus Van Aalten.

Verkeerde tagging kan ook tot problemen leiden, legde ze uit aan de hand van een foto van een banaan met het label ‘appel’. ‘Belangrijke vraag hierbij is: wie tagt? Vaak is het de eindgebruiker, die het niet leuk vindt om te doen en dan ligt vervuiling op de loer. Zorg daarom voor tagging-richtlijnen en instructies. Al krijg je het nooit helemaal 100 procent correct, besef dat.’ Het laatste probleem ligt in ‘suboptimale taxonomiefunctionaliteiten’, besloot Van Aalten. ‘Je bent afhankelijk van het systeem waarin je werkt. Stem dus af met de product owners.’


‘Onze drielaagse knowledge graph levert betere insights voor IKEA op’

De knowledge graph is een terugkerende ‘gast’ tijdens de VOGIN-IP-lezing. Katariina Kari (lead ontologist bij IKEA) mocht als spreker vertellen over ‘de drie lagen van de knowledge graph en wat dit betekent voor authoring, opslag, governance en datakwaliteit van de knowledge graph’. Specifiek voor de franchise owner waarvoor zij werkt, IKEA hq, waar de knowledge graph dient als businessconcept dat data in een netwerkachtige vorm verbindt en moet zorgen voor rijkere insights rondom de (toekomstige) ontwerpen en producten van de Zweedse keten. Wat volgde was een ietwat technisch verhaal. De drie lagen blijken drie delen van een piramide: in de punt (1) staan de IKEA-businessconcepten (circa 100 concepten; de ontologie), in het midden (2) vind je de ‘controlled vocabulary’ – ‘Woorden die we gebruiken om te beschrijven’ (circa 1000 categorieën; de taxonomie), en in de onderste laag (3) zitten alle producten in een netwerkstructuur (circa 1 miljoen data; de kennis).

Vervolgens liep ze per piramidelaag langs wat elke laag betekent voor authoring, opslag, governance en datakwaliteit. Wat authorship betreft bijvoorbeeld is dit bij (1) gecentraliseerd en het domein van het ontologieteam, bij (2) gedecentraliseerd en het domein van de expertteams, en bij (3) automatisch gegenereerd via een databron die eigenaar is van de data. Meer voorbeelden zijn te vinden in haar presentatie.


‘We lijken ons in een stadium te bevinden waarin de droom van openheid ernstig is verstoord’

‘Man is born free and everywhere he is in chains.’ Het zijn bekende woorden van de filosoof Jean Jacques Rousseau, die ook opgaan voor de korte geschiedenis van het world wide web, bepleitte Alastair Dunning (hoofd Research Services TU Delft Library) in zijn lezing ‘Open yet everywhere in chains: where next for open knowledge?’. ‘In het begin van het ontstaan van internet was taal met betrekking tot vrijheid en openheid gebruikelijk, zoals ook blijkt uit de Budapest Declaration on Open Access, maar nu lijken we ons in een stadium te bevinden waarin de droom van openheid ernstig is verstoord. Het verhaal van het veroveren van openheid door grote techbedrijven is bekend. Google traint bijvoorbeeld zijn AI op de miljoenen open bronnen die beschikbaar zijn op internet (evenals op niet-open data). Binnen het veld van wetenschappelijk publiceren wordt open access gedomineerd door vier grote bedrijven, waaraan onder meer universiteiten jaarlijks miljoenen euro’s betalen.’

En Dunning ging nog even door: ‘Creatieve uitingen op bijvoorbeeld TikTok en Instagram bloeien, maar probeer die content ook op andere platformen te delen en het wordt meteen lastig. Google Arts and Culture creëert een prachtige kunstgalerij, maar als je afbeeldingen wilt downloaden voor hergebruik, verspil je gewoon je tijd – het kan niet. Vrijheid van meningsuiting die door Twitter wordt beloofd, wordt schijnbaar gecontroleerd door een enkele zakenman. Zelfs voorvechter Wikipedia heeft de grenzen van zijn openheid erkend.’

Moeten we het concept van openheid dan maar gewoon opgeven? Nee, zei hij. ‘Ik wil het belang van openheid niet overdrijven, maar wil opnieuw evalueren hoe het bijdraagt aan een aantal belangrijke sociale waarden.’

Controle over je eigen lot

‘Er zijn talloze definities waarom openheid belangrijk is, maar waar ik me op wil focussen is het belang van agency, van keuzevrijheid’, vertelde Dunning. ‘Het belang van controle over je eigen lot. Voor mij is het belangrijkste aspect van openheid dat agency de organisatie, en hopelijk ook de individuele medewerkers binnen die organisatie, de mogelijkheid geeft om zelf te bepalen welk werk ze doen zonder een ongezonde afhankelijkheid van derden.’ Er zijn gelukkig al mooie voorbeelden hiervan te geven – en die gaf hij ook tijdens zijn lezing. ‘Denk alleen al aan PublicSpaces.’

‘Wat minder duidelijk is,’ vervolgde hij, ‘is wat individuele organisaties – of het nu een grote bibliotheek, een regionaal archief of een NGO is – kunnen doen om deel te nemen aan deze grotere bewegingen en om hun digitale agency(terug) te claimen.’ Daarom deed hij een voorzetje door zes capaciteiten op te sommen waarover een (kennis)organisatie zou moeten beschikken. Je kunt ze teruglezen in de uitgeschreven tekst van Dunnings lezing op de Open Working-blogpagina.


‘Het draait niet om de applicatie, maar om de dienst met als doel open kenniscreatie te bevorderen’

Miet Claes (productmanager en designer bij de Universiteitsbibliotheek Gent) deed haar functie eer aan door op te vallen met haar grappige presentatie. ‘Stel, we hebben een probleem en dat gaan we oplossen met technologie’, begon ze. ‘Zo geschiedt. Je bent er trots op [afbeelding van engelen uit de collectie van UB Gent, red]. Tot je collega’s zeggen: “Jouw oplossing is het probleem” [afbeelding van een hoofd op een stok uit de collectie van UB Gent, red.]. Bij de UB proberen we die vicieuze cirkel te doorbreken. We willen open kenniscreatie bevorderen en dat kan alleen door samenwerking.’

De UB beslaat vier domeinen: bibliotheek (studenten en onderwijs), erfgoed (onderzoekers en breder publiek), netwerk bibliotheken (tien faculteitsbibliotheken) en academische bibliografie (onderzoekers). ‘Onze focus ligt op digitale diensten en open access. Daarvoor hebben we de Academische Bibliografie als testcase genomen. Hierin is 200 jaar onderzoek te vinden; publicaties en datasets geproduceerd door onze onderzoekers. We verzamelen en verspreiden kennis van over de hele wereld. De opdracht was: verbeter de backoffice-invoermodule van Biblio, waarbij het niet alleen draait om de applicatie, maar om de dienst met als doel open kenniscreatie te bevorderen.’

Gebruikersgerichtheid

Dat bevorderen betreft vier aspecten: geletterdheid, duurzaamheid, gebruikersgerichtheid en online beschikbaarheid. Maes lichtte de laatste twee eruit. ‘De gebruikersgerichtheid is afhankelijk van onze context. Vandaag de dag verwachten mensen dat ze diensten zonder hulp kunnen verkrijgen, en dat dit ook foutloos gaat. In 2000 is Biblio al gestart met het digitaliseren van research output; de focus ligt nu op gebruikers ondersteunen hun doelen zelfstandig te bereiken, waarbij we rekening houden met de steeds verschuivende verwachtingen.’ De nieuwe Biblio werkt sinds eind 2022 – ‘Hoera!’, glimlachte Maes. ‘Dat moet vooral vanzelf gaan; zonder te veel nadenken en klikken, aldus de gebruikers. We zijn er dus nog niet.’

Ook de online beschikbaarheid is afhankelijk van de context, vervolgde ze. ‘Hoe we online diensten bouwen evolueert. Vroeger was het: wat is er technisch mogelijk? Nu is het: voor wie bouwen we en waarom zouden we dat doen? Alles kan.’ Verliefd worden op een oplossing is geen optie meer, refereerde ze aan het begin van haar lezing. ‘Je moet bij een probleemstelling kijken naar de doelen van je organisatie en van je publiek en dan een oplossing bedenken voor de core problemen. Wat Biblio betreft betekent dit luisteren naar de problemen en doelen van verschillende stakeholders.’ Dat deden ze bij de UB Gent met onder andere mock-ups, user tests en klikbare prototypes. Besef daarbij dat je niet iedereen tevreden kunt stellen, waarschuwde ze. ‘We hebben uiteindelijk niet gekozen voor één grote zelfgebouwde applicatie, maar voor aparte diensten als deel van een groter geheel; herbruikbare uitwisselbare componenten voor doorzoeken, verzamelen, data verrijken en bewaren en back-ups. En vooral dat we het samen doen.’


‘Studenten doen ervaring op met encyclopedisch schrijven, refereren en citeren’

De Bijzondere Collecties van de Maastrichtse universiteitsbibliotheek zijn bijzonder in de zin dat ze de Jezuïetencollectie bevatten: circa 250.000 banden, voornamelijk op het gebied van theologie, filosofie, geschiedenis, letterkunde, rechten en diverse sociale wetenschappen. Interessant voor onderzoeks- en onderwijsactiviteiten van een groot aantal faculteiten van de Universiteit Maastricht. En ook voor samenwerking met Wikimedia Nederland als onderdeel van het Wikipedia Education Program, vertelde Odin Essers (conservator Bijzondere Collecties Universiteitsbibliotheek Maastricht). 

De Maastrichtse UB werkt sinds 2014 met Wiki samen: ‘Wij hebben drie research-based onderwijsprogramma’s, een samenwerking tussen de faculteit, de UB en Wikimedia Nederland, die bestaan uit lezingen, rondleidingen, groepsdiscussies, (Wiki)workshops, trainingen en feedbacksessies. Het doel is dat studenten informatievaardigheden met primaire bronnen ontwikkelen. Ze leveren na afloop een scriptie, Wikipedia-pagina of vlog af. Bij het project Opening up old books bijvoorbeeld krijgen zij van een informatiespecialist een training in zoekvaardigheden in Libsearch (Wordcat) en domeinspecifieke databases.’

Academische kennis communiceren

Essers ziet de impact van de samenwerking in de praktijk, zo vertelde hij de zaal. ‘Studenten verbeteren hun academische informatievaardigheden, zoals vinden, analyseren, evalueren en selecteren van primaire bronnen, ze leren academische kennis te communiceren naar een breed publiek en ze doen ervaring op met encyclopedisch schrijven, refereren en citeren. Ik hoor ook vaak dat het gebruik van primaire bronnen hen motiveert – echte boeken van echte mensen, ruw en ongefilterd. De programma’s zijn meteen een mooie aanleiding om met materiaal in aanraking te komen.’ De samenwerking loopt nog wel even door, besloot hij. En meer. ‘In 2024 komt er een interfacultair research-based onderwijsprogramma.’


Eerder in IP
Magazine IP publiceerde eerder al interviews met drie sprekers als voorproefje van de VOGIN-IP-lezing. Je kunt deze artikelen hieronder (nog een keer) lezen.
> Nava Tintarev: ‘Meer uitleg nodig over wat algoritmes ons voorschotelen’
> Reijer Passchier: ‘We moeten macht tussen tech en gebruiker beter verdelen’
> Elisabeth Bik strijdt tegen wetenschapsfraude: ‘Hoe klein de fout ook is, ik moet het aan de kaak stellen’

Naast acht lezingen bood de VOGIN-IP-lezing ook twaalf workshops over uiteenlopende onderwerpen. In de volgende IP lees je hier meer over.

Terugblikpagina
De organisatie van de VOGIN-IP-lezing heeft een terugblikpagina gemaakt, met onder meer de presentaties van de sprekers, foto’s van het evenement en tweets over de lezing die op 16 maart zijn verschenen.

VOGIN Statafel-podcast
Op 16 maart spraken Bart van der Meij en Leon Heuts, hosts van de VOGIN Statafel-podcast, met Elisabeth Bik. Aan bod komen onderwerpen als haar talent om wetenschappelijke fraude op te sporen, het belang van zuiverheid in de wetenschap en de perverse prikkels in het wetenschappelijke proces. Plus: tips & trucs waar je zelf op kunt letten als je een wetenschappelijke publicatie leest. De podcast is hier te beluisteren (aflevering 4).


Cindy Lammers is hoofdredacteur van IP.

Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #3-2023. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.