Door Anneke de Maat
Westerse bibliotheken zijn ‘diepgeworteld in een kolonialistisch, eurocentrisch academisch kennissysteem’. De werkgroep Dekolonisatie & Collecties van VU Library zet zich in om de universiteitsbibliotheek te dekoloniseren én inclusiever te maken. Michèle Meijer en Esther Nijland, beiden werkgroepleden van het eerste uur, ontvingen onlangs een Victorine voor hun innovatieve en praktische aanpak. ‘We werken met kleine stappen.’
Informatiespecialist Religie, Theologie en Filosofie Michèle Meijer en metadataspecialist Esther Nijland zien het winnen van de prijs als een eervolle erkenning voor het werk van de werkgroep die ze in 2023, samen met Pam Kaspers (hoofd Informatievoorziening) en Rian Kriesels (informatiespecialist Sociale Wetenschappen), zijn gestart. Inmiddels is de werkgroep uitgebreid met collega’s van andere afdelingen van de bibliotheek. Meijer en Nijland waren ook blij dat het winnen van de ‘Victorine voor het beste initiatief’ hen de kans gaf om hun dekolonisatieaanpak op het KNVI-jaarcongres onder de aandacht te brengen bij informatiespecialisten uit verschillende vakgebieden. ‘Daar komen ook informatieprofessionals van de belastingdienst en de NS.’
Praktische interventies in drie domeinen
De Vrije Universiteit (VU) Amsterdam heeft een van de meest diverse studentpopulaties in Nederland – met zo’n 145 verschillende nationaliteiten. De universiteit wil dat al die studenten en alle medewerkers zich er veilig en thuis voelen. De universiteitsbibliotheek (UB) speelt hierin een belangrijke rol. De werkgroep werkte – met Meijer als trekker – de afgelopen jaren in drie domeinen met praktische interventies aan het dekoloniseren van de UB: ‘We hebben ons gericht op respectvolle beschrijvingen van de bibliotheekmaterialen in de catalogus, op acquisitie en op presentatie van de collecties.’ De remapping tool die aanbieder OCLC in 2022 aankondigde onder de naam WorldShare Management Services (WMS), was de aanleiding om met de beschrijvingen aan de slag te gaan. Oud-collega Anneke Houtkamp wees hen erop dat hiermee relatief eenvoudig trefwoorden kunnen worden aangepast.
Beledigende trefwoorden
‘Onze catalogus bevat schadelijke en beledigende trefwoorden of zoektermen die we niet meer willen tonen’, vertelt Nijland. ‘We verwijderen die trefwoorden niet uit het zoeksysteem, maar voegen nieuwe, inclusieve trefwoorden toe die je bij de resultaten van je zoekopdracht te zien krijgt. Als je bijvoorbeeld zoekt op “zigeuner”, krijg je een overzicht van onze bibliotheekmaterialen over dit onderwerp met het trefwoord “Roma en Sinti”. En als je zoekt op “politionele acties”, krijg je “Nederlands-Indonesische oorlogen”. We verwijderen de achterhaalde trefwoorden niet uit de bibliografische metadata. Die termen zijn namelijk onderdeel van de geschiedenis, en zo kunnen onderzoekers nog wel op die termen zoeken.’
Het principe van de remapping tool is vrij eenvoudig, legt Nijland uit. ‘Je zet in een Excel-sheet in de ene kolom het trefwoord dat je niet meer wilt tonen en in een andere kolom het alternatief. Verder moet je nog kolommen voor bijbehorende MARC-tags, indicatoren en subvelden invullen. Ik heb er naast mijn reguliere baan aan gewerkt; in uren ben ik er wel zo’n drie weken mee bezig geweest.’
Betrouwbare bronnen
Hoe bepaal je welke trefwoorden te vervangen? Beiden startten met het downloaden van een lijst van alle trefwoorden uit de UB-catalogus. Meijer: ‘Daarna begonnen we bij de A met beoordelen of de trefwoorden schadelijk of beledigend waren. Al na een half uur dachten we: “Dit gaat te lang duren.” Bovendien realiseerden we ons dat we met onze eigen westerse blik zaten te kijken. Je moet zoiets laten beoordelen door de mensen om wie het gaat.’
Het Wereldmuseum Amsterdam heeft onderzoek gedaan naar hoe bepaalde community’s zichzelf willen noemen en biedt in de publicatieWoorden doen ertoe een lijst van woorden die als beledigend kunnen worden ervaren, plus suggesties voor respectvolle alternatieven. Ook de Vlaamse Radio & Televisie heeft een online Woordenlijst Inclusief Taalgebruik met gevoelige woorden en alternatieven in categorieën als Migratie, Genderdiversiteit en seksuele oriëntatie, Leeftijd, Handicap en Kansarmoede. En webplatform OneWorld biedt een mooi artikel als mogelijke houvast: Geen ‘ontwikkelingsland’, maar wat dan wel?. Meijer en Nijland besloten deze bronnen te gebruiken. ‘Ze zijn betrouwbaar. Bovendien wilden we vanaf het begin niet alleen de “koloniale” trefwoorden aanpakken, maar ook achterhaalde termen met betrekking tot gender, handicap, leeftijd en armoede’, aldus Meijer.
Continu proces
‘Nadat we deze bronnen hadden gekozen, extraheerden we alle lokale Nederlandse onderwerpstrefwoorden en vergeleken die met onze bronnen’, vervolgt Nijland. ‘We bepaalden vervolgens welke termen in de remapping template moesten worden opgenomen, en we selecteerden respectvolle alternatieven. Het is een proces van trial-and-error. Zo had ik niet direct bedacht dat er ook veel samengestelde trefwoorden zijn die we ook nog moesten vervangen. En taal en normen veranderen voortdurend, dus dit is een continu proces. Bibliotheekgebruikers kunnen een melding maken als ze toch nog respectloze trefwoorden tegenkomen in de catalogus. Tot nu toe hebben we geen meldingen gekregen.’
Gezamenlijke inclusieve lijst
Bibliotheken die ook met WMS werken, zijn welkom om VU’s remapping template te gebruiken, zegt Nijland. ‘Ze kunnen die in een kwartier downloaden en uploaden, en op deze manier heel makkelijk een eerste dekolonisatiestap zetten.’ Toch zijn er, voor zover zij weet, in Nederland nog geen andere bibliotheken die hun ‘gevoelige’ trefwoorden hebben vervangen. ‘De wil is er wel’, weet collega Meijer. ‘Het probleem is echter dat niet alle (universiteits)bibliotheken met WMS werken. Helaas kun je de remapping template niet uploaden in een online catalogus van een ander bibliotheeksysteem. Bibliotheken die WMS niet hebben moeten dus zelf iets bouwen.’ Nijland: ‘Of ze kunnen hun leverancier vragen om een vergelijkbare template te maken.’
De taakgroep Dekolonisatie en metadata van de UKB (samenwerkingsverband universiteitsbibliotheken en KB) en SAE (Stichting Academisch Erfgoed) werkt aan het samenstellen van een gezamenlijke inclusieve trefwoordenlijst. Nijland: ‘Het doel is landelijke consistentie ofwel dat alle (universiteits)bibliotheken en erfgoedinstellingen dezelfde trefwoorden in hun metadata gebruiken.’
Problematische classificatie
De VU Library-werkgroep Dekolonisatie & Collecties wil ook de ‘problematische classificatie en presentatie’ van de bibliotheekmaterialen in de kasten op de studiezalen aanpassen. Meijer: ‘De huidige, traditionele classificatie is eurocentrisch. Bij Theologie zijn er nu nog maar twee signaturen in gebruik: “christelijke theologie” en “overig”. Met zo’n presentatie geef je een verkeerde boodschap af.’ Daarom is VU Library van plan om op basis van het onderzoeks- en onderwijsprofiel van de VU-faculteiten een eigen, nieuwe classificatie te maken. De werkgroep wil studenten en onderzoekers laten meedenken. Meijer hoopt dat de herziene classificatie een representatie wordt van het huidige onderwijs en onderzoek. ‘We zijn nog niet gestart. Studenten en onderzoekers hebben wel belangstelling om hieraan mee te werken, maar we merken dat ze erg druk zijn.’
‘Westerse superioriteit’
De werkgroep Dekolonisatie & Collecties laat zich inspireren door de publicatie Narrative Expansions. Interpreting Decolonisation in Academic Libraries (2022), samengesteld door Jess Crilly en Regina Everitt. Meijer: ‘Zij leggen uit dat westerse bibliotheken deel uitmaken van een in kolonialisme geworteld academisch kennissysteem. Daarin worden Europese kennis en kennisproducenten altijd gezien als superieur of waardevoller. Dit heeft veel invloed op de wijze waarop westerse bibliotheken bibliotheekmaterialen verzamelen en presenteren. De auteurs benadrukken dat het essentieel is om invloed uit te oefenen op uitgevers en leveranciers én om studenten en medewerkers te betrekken om dekolonisatie echt te kunnen realiseren.’
Mondiale zuiden ondervertegenwoordigd
In universiteitsbibliotheken zijn publicaties van auteurs uit het mondiale zuiden ondervertegenwoordigd. Universiteiten onderhandelen namelijk collectief met de grote uitgevers over licenties voor wetenschappelijke tijdschriften, legt Meijer uit. ‘Het grootste deel van het aankoopbudget gaat naar deze big deals. De uitgevers van de big deals-tijdschriften zijn vooral gevestigd in Europa en Noord-Amerika. Daardoor missen ze mogelijk belangrijke publicaties uit bijvoorbeeld Afrikaanse of Zuid-Amerikaanse landen. Een database als Web of Science bevat weinig niet-westerse auteurs. De focus ligt op Angelsaksische literatuur.’ Een tweede probleem is dat auteurs uit het mondiale zuiden minder financiële middelen hebben om te publiceren in open access journals.
‘Wij kunnen deze “systeemproblemen” als werkgroep niet direct oplossen’, zegt ze. ‘Maar we kunnen onderzoekers en docenten er wel bewuster van maken dat publicaties van auteurs uit het mondiale zuiden in veel zoekmachines veel minder goed worden ontsloten. Als je in Google Scholar zoekt op “invisible”, wat zowel een Engels als Spaans woord is, krijg je eerst alle Engelstalige artikelen. Terwijl er ook veelgeciteerde Spaanse artikelen zijn. Als je onderzoek doet naar gendergelijkheid in Latijns-Amerika, doe je er goed aan om ook te zoeken naar Portugees- en Spaanstalige artikelen.’
E-learning Inclusief literatuur zoeken
Met collega Linde Voorend van het team Educational Support, die nu ook in de werkgroep zit, maakte Meijer recent de e-learning Inclusief literatuur zoeken voor docenten. Ze werken momenteel aan een versie voor studenten. Samen met collega-informatiespecialisten onderzoekt Meijer welke databasezoekmachines literatuur uit het mondiale zuiden beter ontsluiten. ‘We proberen met kleine stappen het systeem te kantelen en draagvlak voor inclusievere collecties te creëren.’
Ook de UKB realiseert zich het belang van inclusievere collecties, merkt Meijer. ‘En het VU Library-managementteam is heel positief en heeft de informatiespecialisten de opdracht gegeven om na te denken over hoe de bibliotheekcollectie er in 2030 zou moeten uitzien, rekening houdend met bibliodiversiteit en open access. ‘De vraag ligt op tafel of de manier waarop we het geld voor het aankopen van de collectie uitgeven nog wel de juiste is. Niet alle universiteitsbibliotheken hoeven dezelfde pakketten te hebben.’
Inclusievere presentatie studiezalen
Het derde domein waarmee de werkgroep aan de slag ging was de presentatie van de collecties in de open opstellingen op de studiezalen. ‘Daar staan zeer witte, eurocentrische collecties die onze diverse studentenpopulatie niet vertegenwoordigen’, weet Meijer. ‘Dat kan studenten een gevoel van uitsluiting geven. We kunnen de presentatie helaas niet heel snel veranderen; daar willen we de faculteiten bij betrekken.’ Maar de werkgroep wilde ook niet in praten blijven hangen en besloot daarom klein te beginnen met het opbouwen van twee themacollecties. Tussen 2023 en 2025 stond er in de studiezaal op de eerste verdieping een Themacollectie rond het Herdenkingsjaar Slavernijverleden op de planken. Deze was samengesteld met hulp van VU-onderzoekers die onderzoek doen naar slavernij en/of het koloniale verleden. Daarnaast stelde VU Library met het Diversity Office een themacollectie rond dekolonisatie samen voor het Decolonisation Lab. Dit Lab heeft een eigen ruimte op de elfde verdieping waar nu 150 boeken staan. Alle medewerkers en studenten van de VU die iets over het koloniale verleden willen leren zijn er welkom om de boeken te bekijken.
Betrekken studenten en onderzoekers
VU Library-conservator Academisch Erfgoed Eline Bos werkte mee aan het samenstellen van de dekolonisatiecollectie. ‘De collectie bevat daardoor ook enkele voorwerpen uit de VU-geschiedenis die vertellen over hoe de universiteit betrokken was bij het Nederlandse koloniale verleden’, vertelt Meijer. ‘Daarnaast vroegen we VU-onderzoekers die gespecialiseerd zijn in het onderwerp dekolonisatie om suggesties voor de boekencollectie te doen. Ook studenten van de VU-studentenvereniging Family of Academic Minds, die zich inzet voor een inclusieve en diverse studieomgeving, deden op onze uitnodiging aankoopsuggesties.’
Volgens Meijer waardeerde de Victorine-jury vooral de themacollectie Dekolonisatie en de praktische maatregelen die VU Library heeft genomen. In het juryrapport staat: ‘De themacollectie Dekolonisatie draagt bij aan het vergroten van bewustzijn rond de gevolgen van kolonialisme en het realiseren van een inclusievere bibliotheekomgeving.’
UKB-netwerk Dekolonisatie, Inclusiviteit en Gelijkwaardigheid
Volgens Meijer willen veel bibliotheekcollega’s in het land aan de slag met dekolonisatie, maar weten ze niet hoe te beginnen. Daarom heeft de VU Library-werkgroep samen met KB-collega’s het UKB-netwerk Dekolonisatie, Inclusiviteit en Gelijkwaardigheid geïnitieerd. Het doel is kennis uitwisselen en samenwerken aan praktische interventies. Het initiatief wil een dekolonisatiestatement opstellen en laten bekrachtigen door het UKB-bestuur. Verder komt er een mailinglist, tweemaal per jaar een bijeenkomst en eens in de twee jaar een congres met dekolonisatie-experts.
Bij het eerste congres in 2027 wil het UKB-netwerk ook onderzoekers betrekken. Er is al een thema, zegt Meijer. ‘Het westerse idee van kennisoverdracht is erg gebaseerd op tekst, terwijl in andere culturen ook mondelinge kennisoverdracht belangrijk is. We willen bespreken hoe bibliotheken daar beter mee kunnen omgaan.’
‘Dekolonisatie is een kwestie van lange adem en kent veel aspecten’, besluit ze. ‘Mijn collega van de informatiebalie kwam op het idee om de studiezalen niet alleen met kerst te versieren, maar ook op niet-westerse feestdagen. Dekolonisatie vraagt om continue aandacht en reflectie. Gelukkig krijgen we daar bij de VU veel tijd en ruimte voor.’
Victorine van Schaick Prijs
Jaarlijks onderscheidt het Victorine van Schaick Fonds publicaties, initiatieven en scripties in het bibliotheek- en informatiedomein. Voor de Victorines 2025 dongen zeventien inzendingen mee; drie wonnen een prijs, waaronder de UB van de Vrije Universiteit Amsterdam (initiatiefprijs voor het project ‘Dekolonisatie en een inclusievere bibliotheek’). De Victorine van Schaick Penning (publicatieprijs) was voor de publicatie De Librije van Enkhuizen: geschiedenis en catalogus, de scriptieprijs voor de evaluatie van het Algoritmeregister.
Anneke de Maat is freelance tekstschrijver en communicatieadviseur.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #1-2026. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
