Door Anneke de Maat
Het maken en delen van (open) digitale leermaterialen heeft veel voordelen voor instellingen, studenten en docenten in het hoger onderwijs. Maar er is heel wat nodig om dit goed van de grond te krijgen, weet Brenda Lems, voorzitter van de werkgroep Bibliotheken en Open & Online Onderwijs (B-OOO) die tien jaar terug werd opgericht. Wat is er bereikt en waar werkt de werkgroep nu aan?
Werkgroep B-OOO zag in 2015 het levenslicht, met als doel de rol van bibliotheken bij het ontwikkelen en delen van digitaal (open) onderwijsmateriaal te versterken. Het initiatief ervoor kwam van onder anderen Hilde van Wijngaarden (toen hoofd HvA-bibliotheek) en Janina van Hees (toen adviseur onderwijsinnovatie bij SURF). Samen hadden zij de Open Education Conference in de Verenigde Staten bezocht, waar over open educational resources (OER) librarians werd gesproken. Ze hoorden hoe sterk Amerikaanse bibliotheken betrokken waren bij het maken en delen van open online onderwijsmateriaal en dachten: dit moeten we in Nederland ook beter organiseren.
Behoefte aan kennisuitwisseling
Door hun enthousiasme besloot SURF een onderzoek te laten uitvoeren naar hoe de Nederlandse instellingenbibliotheken hun rol in open en online onderwijs zien. Dit maakte duidelijk dat open en online onderwijs ook in Nederland in opkomst was en dat instellingen grote behoefte hadden aan het uitwisselen van kennis. Van Wijngaarden en Van Hees stelden samen met een aantal anderen voor om een landelijke werkgroep op te richten met SURF, UKB (samenwerkingsverband universiteitsbibliotheken en de KB) en SHB (samenwerkingsverband hogeschoolbibliotheken), waarin bibliotheken in het hoger onderwijs hun kennis zouden kunnen delen en versterken. Die werkgroep telt nu tien jaar later 65 leden, van wie er twintig actief zijn in het kernteam.
Toegankelijk voor iedereen
Het ideaal van digitale open leermaterialen komt voort uit de Sustainable Development Goals (SDGs) en de openaccessbeweging, zegt B-OOO-voorzitter Brenda Lems, in het dagelijks leven adviseur digitale (open) leermaterialen bij de bibliotheek van Hogeschool Rotterdam. ‘Volgens de SDGs moet onderwijs inclusief en toegankelijk zijn voor iedereen. Het idee van open access is dat alles wat met publiek geld gemaakt wordt kosteloos toegankelijk moet zijn voor iedereen, dus ook de leermaterialen die docenten maken.
Daarnaast willen onderwijsinstellingen als publieke instellingen minder afhankelijk zijn van commerciële uitgevers. Rond 2015 kwamen de massive open online courses (MOOCs) op. De openonderwijsbeweging begon in het onderwijs; bibliotheken hebben het vervolgens zo sterk omarmd dat het nu bijna iets van hen lijkt. Maar we moeten dit natuurlijk samen doen met de docenten die verstand hebben van onderwijs, en hen ondersteunen met onze expertise.’
Vier thema’s
Het verslag van de eerste werkgroepbijeenkomst vermeldt vier thema’s waarop de werkgroep zich wilde richten, vervolgt Lems. ‘Het eerste thema was kennisdeling: het uitwisselen van kennis en best practices. Het tweede: zoeken en vinden van open leermateriaal. Bibliotheken hebben vanouds veel expertise in informatieontsluiting en metadata. Die kennis wilden ze inzetten om docenten te helpen digitale open leermaterialen te zoeken en vindbaar te maken. Het derde thema luidde: ondersteuning bij het creëren van open onderwijsmateriaal. Ook op dit gebied hebben bibliotheken veel nuttige expertise. Denk aan zaken als auteursrecht, Creative Commons (CC)-licenties, toegankelijkheid, vindbaarheid en de ontwikkeling van digitale platforms.’
‘Practice what you preach’
Het vierde thema was delen van leermateriaal. Onder het motto ‘practice what you preach’ wilden de bibliotheken zelf het goede voorbeeld geven door hun eigen leermaterialen voor onderwijs in informatievaardigheden open te delen. Met dit project ging de SHB-UKB-werkgroep Information Literacy aan de slag, en Lems werkte er zelf aan mee. ‘Daar heb ik veel van geleerd. Door zelf open leermaterialen te ontwikkelen en te delen merk je hoe spannend het is. Het maakt dat je je beter in docenten kunt inleven die zich zorgen maken over hoe anderen hun leermateriaal gaan beoordelen en over wat zij ermee gaan doen.’
Inmiddels is er een open collectie leermaterialen informatievaardigheden die op Edusources staat. ‘Dit is een door SURF gebouwd landelijk zoekportaal voor digitale en open leermaterialen’, legt Lems uit. ‘Je vindt er veel collecties en ook informatie voor mensen die aan de slag willen met open en digitale leermaterialen. Daarnaast vind je er een overzicht van de vakcommunity’s: groepen experts en docenten uit een vakgebied die samenwerken aan open leermaterialen. Niet alle collecties op Edusources hebben een volledig open licentie. Je kunt je collectie ook in een kleine kring van collega’s delen.’
Skills set voor OER librarians
De afgelopen tien jaar heeft B-OOO vooral veel aan professionalisering gedaan. Lems: ‘De werkgroep positioneert bibliotheken als actieve partners in onderwijsontwikkeling. We organiseren activiteiten als workshops en webinars over onderwerpen als auteursrecht, open textbooks, CC-licenties en het beheren, delen en creëren van onderwijsmateriaal. Zo bouwen we een community van OER librarians die samen werken aan innovatie. Momenteel zijn we bezig met een skills set voor OER librarians.
Al onze bijeenkomsten zijn toegankelijk voor iedereen en we delen alles altijd open, bijvoorbeeld ook onze PowerPoint-presentaties. Onze werkgroep heeft een eigen deel op de SHB-website waar veel informatie te vinden is.’
Voordelen
Wat zijn de voordelen van digitale open leermaterialen voor studenten, onderwijsinstellingen en docenten? Lems: ‘Voor studenten betekent het dat ze minder geld kwijt zijn aan leermateriaal. Onderwijsinstellingen kunnen door te werken met digitale open leermaterialen besparen op de kosten die ze maken bij het overnemen van teksten uit auteursrechtelijk beschermde materialen. Het maakt instellingen minder afhankelijk van commerciële uitgevers. Docenten van verschillende onderwijsinstellingen kunnen in vakcommunity’s hun kennis bundelen en samen leermaterialen maken. Daar kunnen ze ook studenten bij betrekken.’
Digitale open leermaterialen dragen tevens bij aan de kwaliteit en inclusiviteit van het onderwijs, vervolgt Lems. ‘Docenten kunnen uit meer typen leermaterialen kiezen – denk aan video, e-book, podcast – en leermaterialen combineren en aanpassen aan hun eigen context. Studenten leren op verschillende manieren: de een leest graag, de ander kijkt liever een video. Als er open leermateriaal in verschillende vormen bestaat, kunnen docenten hun onderwijs inclusiever maken. Het maakt ook variatie in niveau mogelijk.’
Experimenteren
Voormalig OCW-minister Jet Bussemaker stelde destijds de subsidieregeling Open en online hoger onderwijs 2018-2022 in om instellingen aan te moedigen te experimenteren met open en online onderwijs. Haar ambitie was dat in 2025 alle docenten in het hoger onderwijs hun onderwijsmateriaal open beschikbaar zouden stellen. Dat is dit jaar nog niet bereikt, maar de regeling leverde wel 103 inspirerende projecten op.
Uit de evaluatie van de regeling door het Kohnstamm Instituut in september 2024 blijkt dat veel projecten na afloop van de subsidie zijn gestopt. Volgens het instituut moeten de open leermaterialen nog beter online vindbaar worden gemaakt en is het belangrijk dat instellingen een duidelijke visie hebben op open leermaterialen.
Opnemen in instellingsbeleid
Lems beaamt dat er ondanks de subsidieregeling en de activiteiten van de werkgroep nog steeds veel werk aan de winkel is. ‘In 2022 werd het onderwerp met het rapport Regie op leermaterialen en het ondertekenen op bestuursniveau van de “Verklaring nationale aanpak digitale en open leermaterialen” opnieuw op de agenda gezet. In dit rapport staat dat hogeronderwijsinstellingen samen een duidelijke gemeenschappelijke doelstelling moeten formuleren voor het ontwikkelen van digitale open leermaterialen. En dat dit in het beleid van deze instellingen moet worden geborgd. Het gaat om een cultuurverandering. We moeten docenten nog bewuster maken van de mogelijkheden van digitale open leermaterialen.’
Door de Npuls-regeling OpenUp krijgt het onderwerp een extra boost, stelt Lems. ‘Npuls wil “open” de norm maken; de organisatie werkt met sleutelteams bij de instellingen die rapporteren aan de colleges van bestuur. Zo krijgt het thema daar aandacht.’
Erkenning en waardering
Een van de knelpunten is dat docenten weinig tijd hebben voor het maken van digitale open leermaterialen. ‘Vanuit de bibliotheken proberen we docenten zoveel mogelijk te ontzorgen. We helpen bijvoorbeeld met zaken als auteursrecht en metadateren. De een gaat daarin wel verder dan de ander. We willen als werkgroep dat elke bibliotheek in het hoger onderwijs straks een OER librarian heeft. We maken ons ook hard voor erkenning en waardering van docenten die open digitale leermaterialen maken.’
Docenten vinden het nog steeds spannend om hun leermateriaal open te delen, merkt Lems. ‘Ze zijn bang dat mensen er verkeerde dingen mee gaan doen, zeker als het om videomateriaal gaat, en ook voor wat anderen van de door hen gemaakte leermaterialen vinden.’ Bij hergebruik van andermans leermaterialen maken docenten zich vaak zorgen of de kwaliteit voldoende is. Ze geven aan dat het veel tijd kost om dat te controleren. Soms wordt daarom gewerkt met peer feedback en een keurmerk voor open collecties. Volgens Lems zijn vakcommunity’s belangrijke aanjagers voor open en digitale leermaterialen.
Modulaire opbouw
Om hergebruik van digitale leermaterialen mogelijk te maken is het belangrijk dat er geen logo’s op staan en dat de leermaterialen modulair zijn opgebouwd. ‘Dan kunnen docenten er delen uit gebruiken en die combineren met andere materialen’, licht Lems toe. Verder is verduurzaming belangrijk. ‘Spreek aan het begin af hoe je het materiaal actueel houdt, wie het beheert en hoe je het financiert. Tot slot is en blijft samenwerken met andere onderwijsinstellingen en collega’s cruciaal om verder te komen met open leermaterialen. Vicevoorzitter Irma van Houts en ik nodigen iedereen die hiermee aan de slag wil dan ook van harte uit om mee te doen in de werkgroep.’
> Extra leestip: De rol van de bibliotheek in open en online onderwijs: een verkenning.
Anneke de Maat is freelance tekstschrijver en communicatieadviseur.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #9-2025. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
