Met de groeiende invloed van informatietechnologie op het werkveld van de IP’er neemt het belang van ethiek navenant toe. Rob van Es breekt in zijn nieuwste boek Emotionele integriteit een lans voor kritisch denken en integer handelen – met films als metafoor. ‘Je moet voor jezelf oprecht kunnen verantwoorden waarom je bepaalde keuzes maakt.’
Door Ronald Buitenhuis
In de film Shattered Glass uit 2003 is Steve Glass een charmante journalist op de redactie van The New Republic in Washington. Hij vertelt zijn collega’s op een aanstekelijke manier waar hij mee bezig is, altijd met humor en enig theater maar toch ook bescheiden, en dat wordt zeer gewaardeerd. Uiteindelijk wordt Steve ontmaskerd. In zijn aanstelling bij het magazine kwam Steve tot 41 publicaties; 27 daarvan waren geheel of gedeeltelijk verzonnen. Steve wilde voldoening en respect: hij wilde aardig gevonden worden, zijn naam in de krant zien. Steve was een welbewuste leugenaar, die niet alleen anderen maar ook zichzelf voor de gek hield. Als journalist verloor hij het verschil tussen feit en fictie uit het oog. Hij was, kortom, emotioneel niet integer.
Eigen graf graven
Dit voorbeeld komt uit Emotionele integriteit, het nieuwste boek van Rob van Es. Een bijzonder werk. Van Es maakt op basis van filmscènes helder wat bedoeld wordt met emotioneel integer zijn. Shattered Glass is daar een voorbeeld van, maar ook Margin Call, een film over de financiële crisis. Aan de vooravond van de financiële meltdown probeert de ceo van een grote financial hypotheekposities te verkopen om zo de grote klap van de crisis voor te zijn. Hoofdrolspelers negeren moedwillig alle wetten om erger te voorkomen. ‘Wat je in Margin Call prachtig ziet is de worsteling van een investment banker om de boel moedwillig te belazeren’, vertelt Van Es. ‘Hij komt er voor zichzelf ook niet uit. Hij is laf en gaat mee met het gedrag van anderen, ook al voelt hij dat dat verkeerd is. Hij heeft immers geld nodig om zijn veel te hoge vaste lasten te betalen. Er is totaal geen emotionele integriteit. Prachtig geïllustreerd door de ziekte van zijn hond en het graven van een graf voor het beest. Het gaat helemaal niet om zijn emoties voor de hond, de film gaat over zijn emoties als professional. Feitelijk graaft hij geen graf voor de hond, hij graaft zijn eigen graf.’
Boven- en onderstroom
Van Es legt in zijn boek het verschil uit tussen boven- en onderstroom in organisaties. De bovenstroom staat voor alles wat rationeel is vastgelegd en wat moet in organisaties. Denk daarbij aan compliance en codes. Maar matcht dat ook met de onderstroom? Voelt wat jij doet wel goed, ook al mag het van de bovenstroom? (lees: de rationele organisatie). ‘Het begrip integriteit is 2500 jaar oud’, legt Van Es uit. ‘Maar we hebben integriteit vermanaged. We verschuilen ons meer en meer achter codes en compliance om ons geweten te zuiveren. Bij het nemen van beslissingen vergeten we onze emoties te volgen. Integriteit is daarmee in feite risicomanagement geworden, terwijl het bij morele beslissingen vaak over menselijke emoties gaat.’ De films die Van Es beschrijft in zijn boek leggen feilloos die dilemma’s bloot. Elke film staat symbool voor een ethisch dilemma.
Wegblijven van moraliseren
Ook de informatieprofessional wordt dagelijks blootgesteld aan morele en ethische dilemma’s. Welke informatie geef je wel door, welke niet? Alles is een keuze. IP’ers faciliteren organisaties en mensen in toegang tot informatie; daarbij kunnen ze makers en/of gebruikers zijn. Dat maakt hen medebewakers van ethiek vanuit de organisatie waar ze werken. Maar ook persoonlijk, zoals van Es in zijn boek zegt. Je moet de emotionele onderstroom laten meewegen; ethiek begint bij jezelf. Hoe ziet Van Es dat voor het beroep van informatieprofessional? ‘Informatieprofessionals verzorgen de toegang tot informatie voor organisatieleden: niet alleen details die ze moeten weten om hun dagelijks werk te doen – need to know – maar ook de grote lijnen en de context: relevant to know. Die relevante informatie kan soms ook associatief worden gevonden. Denk algemeen aan #MeToo en BLM, of specifiek aan de historische achtergrond van eerdere beslissingen, of persoonlijk aan eigen ervaringen die relevant kunnen zijn en die bij sommige opiniemakers terug te vinden zijn. In alle gevallen is het belangrijk die informatie eenvoudig aan te bieden en weg te blijven van moraliseren.’
Kritisch denken
Wat zijn daarbij voor Van Es de gevaren van het omgaan met data en gegevens? ‘De professional is erbij gebaat zoveel mogelijk relevante informatie aangeboden te krijgen. Het aanbod door databedrijven wordt echter steeds scherper geselecteerd op basis van morele trends en politieke wenselijkheden. Bedrijven passen deze preselectie toe als een vorm van rationele integriteit: als ons maar niets gebeurt – moreel of juridisch. Risicomanagement dus. Dit snijdt een deel van het kritisch denken weg. Zelfs op Twitter, Instagram en Facebook vinden we soms relevant kritisch denken, maar eigenaren als Zuckerberg gebruiken algoritmes om risicowoorden te elimineren. Bij YouTube, Vimeo en LinkedIn is de toegevoegde waarde van kritische en ironische kennisdeling cruciaal. Je zult een zekere mate van morele rommel moeten accepteren om serieuze, alternatieve denkstijlen een podium te geven.’
Pas toe of leg uit
‘Het is mijn pleidooi dat mensen zorgvuldiger nadenken over wie ze zijn en wat ze doen’, vervolgt Van Es. ‘Zodat ze ook moreel achter hun beslissing kunnen staan. De overweging zou altijd moeten zijn: ik voel in mijn maag dat het niet oké is, ik doe het wel/niet. In de praktijk durven nog veel te weinig mensen op te staan om toe te geven aan hun morele waarden. Dit boek is een appel om daarover na te denken en ernaar te handelen.’ Dat dit soms lastig is erkent hij direct. ‘Als alle landen vormen van smeergeld toepassen moet je soms mee. Anders geen handel. Je kunt toch moreel integer zijn als je het voor jezelf altijd kunt uitleggen. In die zin lijkt het op de pas-toe-of-leg-uit-principes die in diverse governance codes staan. Of je houdt je ergens aan, of je legt uit waarom je afwijkt. Dat geldt ook voor ethisch gedrag. Je moet voor jezelf oprecht kunnen verantwoorden waarom je bepaalde keuzes maakt.’
Rob van Es is organisatiefilosoof bij de Universiteit van Amsterdam, zelfstandig consultant in de professionele diagnostiek en ethiek, en auteur. Zijn laatste boek Emotionele integriteit vormt samen met Veranderdiagnose. De onderstroom van organiseren (2008) en Professionele ethiek. Morele besluitvorming in organisaties en professies (2011) een trilogie.
Emotionele integriteit | De onderstroom van professionele ethiek | Boom | Management Impact | 9789462763661 | 368 pagina’s | € 59,90
Ronald Buitenhuis is freelance journalist.
Deze bijdrage komt uit IP #7/2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.