Toegang tot digitale bronnen bij universiteitsbibliotheken gebeurt nu vooral via IP-adresherkenning, maar een nieuwe authenticatiemethode is op komst: single sign-on (SSO), oftewel authenticatie naar de persoon. Het privacyaspect van de gebruiker dient hierbij alle aandacht van de bibliotheek te hebben, betoogt Jos Westerbeke.
Door: Jos Westerbeke
In het pre-internettijdperk ging je naar de bibliotheek en koos je op basis van je interesse bepaalde boeken uit. Je durfde zelfs nog wel een bibliotheekmedewerker te vragen om advies, ook al ging het om persoonlijke zaken. Hiermee gaf je soms best wel wat over jezelf weg. Maar je vertrouwde de bibliotheek; je persoonlijke interesse bleef binnen de vier muren van de instelling.
Dat is tegenwoordig wel anders als je online gaat. Wat laat je allemaal achter aan persoonlijke gegevens als je inlogt om online bibliotheekbronnen (e-resources) te bezoeken? Waar komen die gegevens terecht? Beschermt de bibliotheek je privacy nog steeds?
Dat zijn belangrijke vragen. Immers, de bibliotheek dient de maatschappij met haar rol om kennis vrij toegankelijk te maken voor iedereen. Binnen de universiteit wordt daarmee de academische vrijheid hoog gehouden. Deze vrijheid is in het geding als de privacy van de lener niet meer kan worden gewaarborgd.
Ondertussen bieden bibliotheken in toenemende mate toegang tot gecontracteerd elektronisch bronmateriaal. IT-specialisten zijn in staat om deze toegang tot websites van leveranciers te regelen met moderne en veilige koppelingsmechanismen. Authenticatie, identiteiten, persoonlijke gegevensuitwisseling, autorisatie, profiling enzovoort worden dan in gang gezet.
Wil de bibliotheek voor haar principes blijven staan, dan is het belangrijk dat zij weet wat er gebeurt bij het verknopen van betaalde informatiediensten. Het voldoen aan de AVG is vanzelfsprekend, maar hoe gaat de bibliotheek om met persoonsgegevens als leveranciers daarom vragen?
Online bronnen
Bibliotheekgebruikers willen direct, vanaf elke plek, gelicentieerde online bibliotheekbronnen kunnen raadplegen. Daartoe loggen zij in; op die manier wordt aan de licentieovereenkomsten voldaan. Dit inloggen gaat via de bibliotheek waar je bekend bent. Maar ook leveranciers willen graag weten wie je bent en wat je interessegebied is. En daar kan de bibliotheek een stokje voor steken.
We nemen de universiteitsbibliotheek als voorbeeld; zij heeft veel ervaring met toegang tot externe bronnen. Deze e-resources kunnen bij een universiteit oplopen tot honderden verschillende bronnen en leveranciers.
De toegang tot al die e-resources kan op verschillende manieren plaatsvinden. Van oudsher gebruiken universiteitsbibliotheken de authenticatiemethode van IP-adresherkenning. Deze authenticatie, op basis van je locatie, ligt nu nog ten grondslag aan de toegang tot bijna alle e-resources. Met wat technische trucs is de toegang uit te breiden tot zogenaamde off-campus access.
Maar een moderne vorm van authenticatie wint terrein. Van algemene toegang via locatie verschuift de wijze van authenticatie naar de persoon. Is iemand bekend bij de universiteitsbibliotheek, dan krijgt hij op basis van single sign-on (SSO) persoonlijk toegang tot een externe website waar de specifieke informatie (zoals ebooks) staat en waarvoor de bibliotheek heeft betaald.
Wat is single sign-on (SSO)
Het bijzondere van SSO is dat alle authenticatie plaatsvindt door de eigenaar van het systeem. In dit geval is de universiteitsbibliotheek de eigenaar van de leneridentiteiten, inclusief alle bijbehorende persoonlijke gegevens. Dit is dus data van de universiteit.
Daarnaast kunnen derden, zoals leveranciers van databanken, gebruikmaken van de SSO-functionaliteit van de universiteitsbibliotheek. In dat geval is er sprake van Federated SSO. Een bibliotheek maakt bijvoorbeeld afspraken met Elsevier, zodat een lener direct op de website van de uitgever kan inloggen. Die lener authenticeert dan niet bij Elsevier, maar bij de universiteitsbibliotheek. Tijdens het inlogproces bij Elsevier komt de lener op een gegeven moment uit bij het (SSO-)inlogscherm van zijn eigen vertrouwde universiteit, wat hij aan de URL kan zien.
Wat er vervolgens tijdens die login gebeurt, is cruciaal. De universiteitsbibliotheek kan zeggen tegen Elsevier: ‘Ja, dit is een persoon van ons.’ En verder niets. Het kan ook zijn dat de bibliotheek aangeeft: ‘Ja hij is van ons en hij heet zus-en-zo en hier is zijn e-mailadres.’ De techniek kan het allemaal regelen, anoniem of niet. Alles keurig volgens de AVG. Maar hoe gaan wij ermee om?
Voor Federated SSO wordt met name het SAML-protocol gebruikt; SAML staat voor Security Assertion Markup Language. Partijen die dit protocol gebruiken, kunnen gezamenlijk bepalen of het de juiste persoon is die inlogt (authenticatie) en waar hij toegang tot heeft (autorisatie).
De SSO-aansluiting kan worden uitgebreid met federatieve instellingen, zoals SURFnet. Deze instellingen fungeren als tussenpersoon en maken zo bijvoorbeeld één leveranciersaansluiting beschikbaar voor alle aangesloten instellingen.
Gegevensuitwisseling
De eigenaar van de identiteiten kan tijdens het authenticatieproces gegevens verstrekken. Zo kan de universiteitsbibliotheek ervoor kiezen om naam en e-mailadres van een lener te verstrekken aan Van Dale als hij inlogt om een woordenboek te raadplegen. De bibliotheek kan ook besluiten om diens anonimiteit te bewaren, want waarom zou Van Dale persoonsgegevens nodig hebben? Hier ligt opnieuw het belang van de bibliotheek: de lener beschermen.
Bij SSO-authenticatie worden er gegevens meegegeven, zogenaamde attributen. Naast de verplichte identifier kunnen er nog meer gegevens worden aangereikt. Ze kunnen worden onderscheiden in persoonlijke en niet-persoonlijke gegevens. Een voorbeeld van de laatste categorie is bijvoorbeeld de naam van de universiteit.
Profielen
Grote uitgevers met waardevolle content bieden op hun website vaak meer functionaliteit aan dan alleen toegang. Om daar als lener gebruik van te maken, heb je een profiel nodig. Je kunt je zoekgeschiedenis, favorieten et cetera opslaan en suggesties krijgen op basis van je opgebouwde profiel. Uitgevers willen daarom graag dat je bij hen inlogt voor een betere dienstverlening.
Het is niet per se nodig dat een universiteitsbibliotheek de daarvoor benodigde persoonsgegevens aanlevert. De uitgever kan er ook voor kiezen om (na SSO-authenticatie) de persoonsgegevens zélf te vragen aan de lener, om optioneel een profiel te verkrijgen. Het is daarom noodzakelijk om als bibliotheek afspraken te maken met de leverancier over hoe de persoonsgegevens worden opgebouwd en hoe de leverancier ermee omgaat.
Gebruikerservaring
De gebruikerservaring bij SSO is twijfelachtig ten opzichte van het gemak dat een gebruiker nu heeft op basis van IP-adresherkenning. Hij heeft immers op de universiteit direct toegang, zonder in te hoeven loggen.
Voor een goede gebruikerservaring zijn twee dingen nodig. De leverancier zorgt voor een zo duidelijk en eenvoudig mogelijke inlogfunctie. De bibliotheek biedt op haar beurt een goede (SSO-)inlogervaring. Denk bijvoorbeeld aan het eenmalig inloggen om een paar uur lang te kunnen browsen in verschillende e-resources.
Leveranciers hebben de laatste paar jaar gewerkt aan een betere inlogervaring met de werkgroep RA21 (Resource Access 21st century: ra21.org). RA21 komt binnenkort met aanbevelingen. De verwachting is dat de grote leveranciers die snel zullen overnemen en wellicht ook druk zullen uitoefenen op (universiteits)bibliotheken om SSO-verbindingen op te zetten in plaats van toegang op IP-basis. SSO biedt immers betere beveiliging voor hun dure content.
Bibliotheken kunnen technisch wel met federated SSO werken, maar de privacyvraagstukken en het vele werk dat SSO met zich meebrengt, houden hen nu nog tegen. Afspraken over privacy en standaardisering van SSO-aansluitingen zijn nodig om dit breed in te kunnen zetten.
Anoniem blijven
Zoals gezegd is de bibliotheek eigenaar van alle gegevens van een lener. Tijdens het inlogproces kan zij deze gegevens automatisch verstrekken aan bijvoorbeeld een uitgeversplatform waarop ebooks staan. Volgens de gebruikelijke termen is de bibliotheek een Identity Provider (IdP), de uitgever een Service Provider (SP). Die twee zijn gekoppeld via een beveiligde verbinding op basis van het protocol SAML. Een belangrijke vraag voor bibliotheken is welke SAML-attributen er worden uitgewisseld.
Op zijn minst wordt er via SAML één identifier uitgewisseld nadat iemand is geauthenticeerd. Deze kan variëren van een volstrekt anonieme ‘random generated string’ die per login-sessie wisselt, tot een identifier die herleidbaar is tot een persoon.
Wil de bibliotheek dat een uitgever niet kan beschikken over persoonsgegevens, dan moet zij hier dus opletten. Is de identifier anoniem? Kan de identifier door de bibliotheek alleen herleid worden naar een lener? Is de identifier een persoonsgegeven, zoals het veelgebruikte e-mailadres als identifier? Om anonimiteit te waarborgen moeten hier de juiste afspraken over worden gemaakt.
Keuzes
Nu SSO steeds meer wordt ingezet als authenticatie, moet er helderheid komen over welke gegevens er via SAML worden aangeboden door de bibliotheek. En dit dient expliciet te worden benoemd in het contract dat de bibliotheek met een uitgever afsluit.
Maar vooralsnog is er veel onduidelijkheid over SAML SSO-aansluitingen. Daarom zouden bibliotheken gezamenlijk aanbevelingen kunnen geven voor uitgevers over hoe een SSO-koppeling eruit moet zien; met name welke identifier er wordt verstrekt. Zij zullen hierin de leiding moeten nemen om de privacy van de lener te beschermen. Net zoals de bibliotheek van vroeger; een vertrouwde maatschappelijke instantie die de burger en de onderzoeker bescherming biedt en een vrije persoonlijke ontwikkeling mogelijk maakt door vrije informatieverschaffing.
Jos Westerbeke is e-resource access specialist bij de Erasmus Universiteitsbibliotheek Rotterdam
Deze bijdrage komt uit IP nr. 5 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.