Grote bibliotheken bewaarden hun collectie erotica vroeger in de spreekwoordelijke ‘Hel’. Beter gezegd: een depotruimte waar ook andere ‘ondermijnende geschriften’ achter slot en grendel lagen. Een selectie van dit soort materiaal is vanaf 22 maart te zien op de expositie Porno op papier in Museum Meermanno.
Door: Arno Kuipers
Samen met de Koninklijke Bibliotheek organiseert Museum Meermanno / Huis van het Boek de tentoonstelling Porno op papier. De expositie toont niet alleen de verschuivingen in het denken over erotiek en pornografie, ook laat zij zien hoe de perioden van openheid en geslotenheid elkaar afwisselen. Vanzelfsprekend is er een scala aan blote en vieze plaatjes en dito teksten te bekijken, maar het betreft toch vooral een culturele en boekhistorische tentoonstelling. Centraal staan de Nederlandse boeken en tijdschriften vanaf de zeventiende eeuw tot heden. De allernieuwste media van streaming video, internet en tinderdates komt dus niet aan bod.
Voor mannen én vrouwen
Zoals internet de pornovideotheek heeft verdrongen, zo is ook de papieren pornografie naar de marges van de markt gedrukt. Toch bestaat ze nog wel degelijk. Al was het maar in de variant in het lectuurassortiment van de tankstations, waar naast de berenhap en de instantkoffie nog altijd wel een stukje blootbeleving voor de eenzame reiziger valt te verkrijgen.
De papieren hoogtijdagen van de jaren zeventig en tachtig van de Nederlandse pornografie lijken echter wel voorbij. Tekenen aan de wand zijn bijvoorbeeld het verdwijnen van de iconische seksblaadjes Chick en Candy in het laatste decennium, terwijl zij tijdens hun opkomst rond 1970 mega-oplagen haalden. Interessant hierbij is wel dat het bedrijf dat deze klassieke mannenblaadjes lange tijd uitgaf, zich nu richt op de vrouwenmarkt. Uitgeefster Sandy Wenderhold die het porno-imperium Sansyl van haar vader overnam, brengt sinds 2015 de glossy Oh Magazine uit, met als ondertitel: ‘Lekker voor vrouwen’.
De erotiekmarkt voor vrouwen is de laatste jaren enorm gegroeid, wat naast het megasucces van Vijftig tinten grijs bijvoorbeeld ook blijkt uit het uitgebreide assortiment erotiek dat veel boekhandels nu aanbieden voor de vrouwelijke doelgroep. Vrouwen kunnen voor hun prikkellectuur dus tegenwoordig terecht bij de betere boekhandel, terwijl de klassiek-smoezelige mannenporno nog met name verkrijgbaar is bij de even klassieke distributiekanalen van tankstation, sigarenboer en seksshop.
Chick-arrest
Toch is het nog zo niet heel lang geleden dat pornografie verboden was in Nederland. Veel erotica en porno werd in het verleden daadwerkelijk onder de toonbank verkocht of uitgeleend. Tot ver in de jaren zestig werd er nog ferm opgetreden tegen pornografie, maar in 1970 sprak de Hoge Raad het befaamde Chick-arrest uit, vernoemd naar het beroemde, in 1968 opgerichte seksblad van ex-provo Joop Wilhelmus.
Het hoogste Nederlandse rechtscollege verklaarde in het arrest dat door de ontwikkelingen in de jaren daarvoor – de seksuele revolutie – nog maar weinig Nederlanders echt ‘aanstoot’ namen aan expliciete pornografie. En ‘aanstotelijk voor de eerbaarheid’ was het beginsel uit artikel 240 van het Wetboek van strafrecht dat het Openbaar Ministerie gebruikte om porno te vervolgen.
Door het Chick-arrest werd porno in Nederland de facto gedoogd en werd er ruim baan gemaakt voor een bovengrondse commerciële Nederlandse porno-industrie. In 1985 concretiseerde de wetgever het pornobeleid door de strafbaarheid te laten vallen in een aanpassing van de wet. Pornografie met minderjarigen bleef uiteraard wel strafbaar en sinds 2010 is in een nieuwe aanpassing van de wet ook pornografie met dieren formeel strafbaar gemaakt.
Sex wars
Rond de formele wetswijzing van de artikelen in het wetboek van strafrecht over pornografie brak in 1985 een ideologische strijd uit. Feministen verzetten zich in de jaren zeventig en begin tachtig fel tegen de pornohandel. Een bekende leuze uit die tijd was ‘Porno is de theorie, verkrachting de praktijk’. Ruiten van seksshops werden ingegooid en er werd gedemonstreerd met slogans als ‘Steek een Chick in de fik!’.
Toen het op behandeling in de Tweede Kamer aankwam, leek zich een monsterverbond tussen feministen en christelijke partijen af te tekenen die zich tegen verdere legalisering van pornografie gingen verzetten. Daartegen kwamen weer verschillende publicisten in geweer, zoals Geert Mak en feministen uit onder andere de lesbische hoek in het blad Diva, die een eigen soort positievere porno wilden creëren. Zo werden ook in Nederland de ideologische sex wars uitgevochten, die in die tijd vooral in de VS fel gevoerd werden.
Plek in samenleving
Tussen 2018 en 1985 en tussen 1985 en 1968 lijken werelden van verschil te bestaan als er wordt gekeken naar het beeld en de plaats van de pornografie in de samenleving. En ook daarover gaat de expositie in Museum Meermanno. Er wordt dan ook aangesloten bij actuele ontwikkelingen, want ondanks de Vijftig tinten-hype en ‘open’ praatprogramma’s als Spuiten en slikken betreden we volgens velen nu een tijdperk van nieuwe preutsheid en worden de verworvenheden van de seksuele revolutie van de jaren zestig as we speak verkwanseld.
Anderen zien juist een nuttige correctie op die jaren zestig en op de uitwassen van alomtegenwoordige porno. Zo muntte politica Myrthe Hilkens in haar boek McSex uit 2008 het begrip ‘pornoficatie’ van de samenleving en wees ze op de mannelijke pornoblik die overal dwingend werd opgelegd, bijvoorbeeld in rapmuziek.
Slingerbewegingen
Door de hele expositie heen zijn zo de slingerbewegingen door de tijd te zien in het denken over pornografie. De afwisselingen tussen open- en geslotenheid, tussen taboe en tolerantie worden geschetst vanaf de zeventiende eeuw. Zo was er bijvoorbeeld in het midden van de negentiende eeuw veel minder mogelijk dan aan het einde van de achttiende eeuw.
Vóór 1800 bestond pornografie in de moderne zin eigenlijk nog niet, maar aan het einde van de zeventiende eeuw deed zich al een soort ‘pornopiek’ voor met merkwaardig expliciete gedichten en romans. Er verschenen werken als De doorluchtige daden van Jan Stront, over een ontspoorde schelm en zijn seksavonturen, en het Amsterdamsch Hoerdom, een fictieve ‘hoerenlopersgids’ die tot ver in de negentiende eeuw werd herdrukt.
Ook verscheen in Nederland de allereerste hoerenbiografie, De openhartige juffrouw, die een hele traditie aan hoerenromans zou doen ontstaan, van Fanny Hill tot The Happy Hooker. Deze zeventiende-eeuwse boeken gingen over seks en driften, maar eigenlijk waren het vooral satirische aanvallen op de macht en de morele hypocrisie die heerste rond het onderbuikleven.
Nieuwe zedenwet
Zo deden zich in het verleden soms perioden voor waarin verrassend veel kon en mocht. Maar er waren ver voor het Chick-arrest ook perioden waarin pornografie in Nederland door de overheid zeer streng werd aangepakt. Neem bijvoorbeeld de jaren tussen de wereldoorlogen. In 1911 was bijvoorbeeld een nieuwe strenge zedenwet opgesteld en er werd veel werk gemaakt van de ‘pornografiebestrijding’. Een speciale dienst werd daartoe in het leven geroepen: het Rijksbureau ter bestrijding van de handel in vrouwen en kinderen en ontuchtige uitgaven.
Uit de naamgeving van dit bureau blijkt al wel dat men vond dat prostitutie en pornografie van hetzelfde laken en pak waren. In de expositie in Museum Meermanno zijn documenten en rapporten van dit Rijksbureau te bekijken, afkomstig uit het omvangrijke archief dat wordt bewaard in het Nationaal Archief in Den Haag. Het blijkt dat deze dienst er vooral in de jaren dertig erg veel werk van maakte om pornografie die ‘aanstotelijk voor de eerbaarheid’ zou kunnen zijn in beslag te nemen. Fascinerend zijn de vele lijsten van titels die dit bureau bijhield. En de rapporten waarin ijverige ambtenaren verslag deden van hun lectuur die moest leiden tot het al dan niet ‘aanstotelijk’ verklaren van de publicaties.
De documenten van het Rijksbureau worden aangevuld met publicaties van de Historische Collectie Politie Eenheid Rotterdam. In de archieven van de Rotterdamse zedenpolitie die daar worden bewaard bevinden zich boeken en tijdschriften die op last van het Rijksbureau in beslag werden genomen. Vaak zijn dat in hedendaagse ogen onschuldige pin-up magazines, waarvan we ons niet kunnen voorstellen dat ze verboden werden. Een gemiddelde Libelle van anno nu is bijna explicieter.
De Hel van de Bibliotheek
Er zijn in de expositie veel boeken te zien uit de collectie van de Koninklijke Bibliotheek en bruiklenen van onder andere de Universiteit van Amsterdam en het Internationaal Homo- & Lesbisch Archief IHLIA in Amsterdam. Deze expositie gaat in zekere zin ook over de rol van de nationale bibliotheek bij het bewaren van dit lastige genre, want er wordt materiaal getoond dat vroeger in de gesloten afdeling van de KB werd bewaard die wel ‘De Hel’ werd genoemd.
‘De Hel’ is de benaming in grote bibliotheken voor de afdeling waar pornografie en andere ondermijnende geschriften werden bewaard. In veel bibliotheken was vroeger een flinke drempel opgeworpen om deze collectie te mogen inzien. Dat merkte ook Willem Frederik Hermans toen hij in 1951 in de KB werk van de beruchte Markies de Sade wilde inzien: ‘Degenen die geregeld gebruik maken van een officiële bibliotheek zullen waarschijnlijk wel weten wat een “hel” is. Met dit woord duidt men aan een bijzondere afdeling, waar de boeken worden bewaard die aanstoot zouden kunnen geven aan de goede zeden. Wie zo’n aldaar ondergebracht boek ter hand neemt, bemerkt dat er een rode ster op de rug is geplakt of wel een etiketje van de beangstigende paarse kleur met het opschrift NIET UITLENEN. De Koninklijke Bibliotheek in onze Residentie heeft bijvoorbeeld zo’n afdeling. De boeken staan er op plankjes die afgesloten zijn met kippengaas, omdat, naar een employé van deze instelling mij heeft medegedeeld, de bedienden er anders de plaatjes uithalen.’1
Lastig genre
Hermans werd om deze opmerkingen in een literair tijdschrift berispt door de toenmalige bibliothecaris van de KB, dr. Leendert Brummel, die het niet heel vleiend vond voor de medewerkers van de KB om zo geafficheerd te worden. Geheel uit de lucht gegrepen was Hermans opmerking niet, want pornografie heeft in een bibliotheek altijd een bijzonder bewaarbeleid nodig. Elke bibliotheek wil dat haar collectie zoveel mogelijk gebruikt wordt, maar pornografie is een lastig genre dat feitelijk moet worden beschermd tegen ‘eigenlijk gebruik’. Om pornografische werken uit de collectie van de KB in te zien, is nog steeds een wetenschappelijk gemotiveerde aanvraag nodig.
‘De Hel’ van de KB bestaat niet meer, de werken van Markies de Sade en andere erotische klassiekers zijn allemaal ondergebracht in het reguliere magazijn van Bijzondere Collecties. De hausse aan pornoblaadjes die sinds het Chick-arrest verscheen, is daar aan toegevoegd. Die hausse viel vrijwel samen met de instelling van het moderne ‘Depot van Nederlandse publicaties’ in 1974, toen de KB pas echt de nationale bewaarbibliotheek van Nederland werd.
Geweigerde werken
‘De Hel’ van de KB bevatte voor zover valt na te gaan veel buitenlands, met name Franstalig materiaal, zoals werk van De Sade, en minder Nederlands materiaal. Dat is curieus voor de nationale Nederlandse bibliotheek, maar die moderne Depot-regel werd dus pas in 1974 ingesteld. Het principe dat van elke Nederlandse publicatie één exemplaar moest worden bewaard gold daarvoor dus nog niet.
Materiaal kon daardoor worden geselecteerd en ook geweigerd, vooral bij pornografie zal dat vaak zijn gebeurd. Zo vertelde oud KB-directeur Reedijk in NRC Handelsblad in 1986 ter gelegenheid van zijn pensionering dat de KB voor 1974 met veel dedain neerkeek op de populairdere lectuursoorten, zoals ‘keukenmeidenromans’.
Nederlandse pornografie werd al helemaal buiten de deur gehouden: ‘Nog niet zo heel lang geleden kwam er een telefoontje van het ministerie van Justitie. Men nam al sinds 1831 allerlei pornografisch materiaal in beslag maar wist niet wat men ermee aan moest en wilde het eigenlijk wel kwijt. “Maar wij hoeven die rommel ook niet,” zou het antwoord hebben geluid. Een unieke kans om de geschiedenis van de opvattingen in Nederland over pornografie te schrijven was daarmee verkeken,’2 aldus Reedijk.
Particuliere collectie
Hoogstwaarschijnlijk bevatte deze collectie van het ministerie van Justitie ook het in beslag genomen materiaal van het Rijksbureau ter bestrijding van de handel in vrouwen en kinderen en ontuchtige uitgaven. En even hoogstwaarschijnlijk zijn deze ontuchtige uitgaven na de weigering van de KB definitief vernietigd.
Gelukkig zijn er particuliere verzamelaars die wel veel Nederlands materiaal hebben opgespaard, zoals Bert Sliggers uit Haarlem. De KB neemt zijn collectie, die in tientallen jaren is opgebouwd, over (zie pagina 20 in dit nummer). Daarmee herstelt de KB gedeeltelijk de fout die nog in Reedijks tijd is gemaakt door de Nederlandse pornografie te weigeren.
De Collectie Sliggers bevat uiterst zeldzame publicaties. Vooral de tijdschriften en boeken uit de periode van ver vóór de seksuele revolutie van de jaren zestig zijn zeer interessant: ‘realistische romans’, ‘mondaine weekbladen’, allerhande kiosklectuur en nog veel meer waar de KB vroeger haar neus voor ophaalde, maar die toch wel degelijk tot de Nederlandse boek- en cultuurgeschiedenis behoren.
Noten
1 Willem Frederik Hermans, ‘Het eerherstel van Marquis de Sade’, in: Literair Paspoort, jrg 6 (1951), nr 44, 29-32, 29.
2 Henri Beunders, ‘Van wiegedruk tot Playboy. De trage groei van de KB als nationale bibliotheek’. In: NRC Handelsblad. 03-05-1986, Zaterdags bijvoegsel p. 27. Geraadpleegd op Delpher op 29-01-2018, tinyurl.com/y8a78o3r.
Arno Kuipers is collectiespecialist Nederlandse taal en letteren bij de Koninklijke Bibliotheek.
Deze bijdrage komt uit IP nr. 2 / 2018. Het gehele nummer kun je hier lezen.