In 2014 viel voor Swets & Zeitlinger het doek. Na 113 jaar ging de tijdschriftagent voor uitgevers, universiteiten en bibliotheken, met op zijn hoogtepunt 1 miljard euro omzet, failliet. Ingehaald door de (digitale) tijd. Bram Bouwens tekende de geschiedenis van het concern op in een boek, Bert Zeeman nam het onder de loep.
Disintermediation. Cutting out the middleman. Of in goed Nederlands: we elimineren de tussenpersoon uit de keten. We kennen allemaal zo de voorbeelden. Niet een caissière die onze boodschappen weg bliept, maar we nemen de zelfscanner ter hand. Niet meer naar een bankfiliaal om onze bankzaken te doen, maar we bankieren mobiel met app en Apple Pay. Niet meer naar een reisbureau om een pakketreis naar de Costa Brava te laten boeken, maar we regelen dat zelf via Vliegtickets.nl en Booking.com.
Ook in onze eigen werkomgeving hebben allerlei vormen van disintermediation zich inmiddels een plaats verworven. Het uitlenen van boeken gaat niet meer via een medewerker, maar doen we zelf via de uitleenautomaat. Zoeken naar relevante literatuur gebeurt niet meer in een ontoegankelijke kaartcatalogus via een kundige medewerker, maar doen we zelf via Google en Wikipedia (en niet via die nog steeds ontoegankelijke, maar inmiddels wel gelukkig online, bibliotheekcatalogus). En in de backoffice: tijdschriften (vooral de wetenschappelijke) krijgen we beschikbaar direct via het platform van de uitgever en niet langer via een postzak en de brievenbus afkomstig van een tijdschriftagent.
Groei en verval
Een van de slachtoffers van die laatste vorm van disintermediation is Swets & Zeitlinger (S&Z). In 1901 opgericht als boekhandel in oude en nieuwe boeken aan de Amsterdamse Vijzelstraat door de vrienden Adrianus Swets en Heinrich Zeitlinger. De laatste trok zich al na een paar jaar terug uit het bedrijf, dat wel mede zijn naam bleef dragen. Achtereenvolgende generaties Swets bouwden het familiebedrijf daarna uit tot een van de vier grootste tijdschriftagenten ter wereld toen het bedrijf in 2001 zijn eeuwfeest vierde en het predicaat koninklijk verwierf.
Dertien jaar later was het allemaal voorbij. Swets werd failliet verklaard, een aanzienlijk deel van zijn klanten met een flinke kater achterlatend. Het jaarlijks vooruitbetaalde voorschot voor de abonnementen van het volgende jaar verdween in de zakken van de curatoren, ondanks voorafgaande waarschuwingen door enkele grote uitgeverijen om deze keer vanwege de wankele financiële positie van Swets terughoudend te zijn met die voorschotbetaling.
Lacunes in het archief
De Utrechtse historicus Bram Bouwens, die eerder al naam maakte met bedrijfsgeschiedenissen van Boskalis, Heineken, Hoogovens en KLM, doet in Makelaars in kennis op een beknopte en leesbare wijze verslag van die opkomst en ondergang van S&Z. Het boek is rijkelijk geïllustreerd (helaas zonder bronvermelding) en grafieken en tabellen ondersteunen zijn betoog. Maar nog veel mooier: Bouwens kon bij het schrijven van zijn studie als eerste beschikken over het bedrijfsarchief van de onderneming dat nog bij de familie Swets berustte (en waarschijnlijk nu gaat worden ondergebracht bij het Stadsarchief Amsterdam). Dat heeft grote voordelen voor een historicus: je kunt niet nog dichter bij de bron komen, en de primeurs liggen bij wijze van spreken voor het oprapen.
Er schuilt echter ook een groot gevaar in, namelijk dat de geschiedenis te veel geschreven wordt vanuit wat in dat archief toevallig aanwezig is. Bouwens is zich daarvan uiteraard bewust. In zijn inleiding maakt hij niet voor niets melding van de vele lacunes in het archief waardoor sommige periodes slecht gedocumenteerd zijn. Hij heeft zich echter toch niet volledig hiervan weten te bevrijden; ik kom daar later nog op terug.
Veel over Swets, weinig over Zeitlinger
Maar eerst: hoe ziet die 113-jarige geschiedenis van S&Z eruit? De start in 1901 is al gememoreerd, evenals het vertrek van compagnon Heinrich Zeitlinger in 1904. Over het waarom van dat vertrek kan Bouwens alleen speculeren: wellicht vielen het zakendoen en de inkomsten uit het bedrijf hem tegen, of was hij toch veel meer inhoudelijk gemotiveerd voor het boekenbedrijf. Het is jammer dat hij daarover niet wat dieper heeft gegraven.
Zeitlinger komt sowieso niet goed uit de verf. Waar kwam hij vandaan, wat was zijn achtergrond? Hoe werkten de zoon van een ‘natte’ aannemer uit Hardinxveld (Swets) samen met de zoon van een smid uit het Oostenrijkse Inzersdorf im Kremstal (Zeitlinger)? We komen over Heinrich bitter weinig te weten, terwijl hij toch een van de naamgevers van het concern is waarvan we de geschiedenis krijgen gepresenteerd. En een naam had waarvan compagnon Swets het belangrijk genoeg vond om die voor de toekomst te behouden. Het recht die naam te blijven gebruiken werd in een ‘scheidingsovereenkomst’ vastgelegd en Zeitlinger zal daar ongetwijfeld financieel voor zijn gecompenseerd.
Boekhandel, antiquariaat en uitgeverij
Welke niche had S&Z nu voor zichzelf uitgezocht? De aan- en verkoop, al dan niet in opdracht, van vooral wetenschappelijke boeken en tijdschriften. Daar bouwde Adrianus Swets vanaf de Amsterdamse Vijzelstraat in de eerste jaren zijn naam mee op, nationaal maar ook internationaal. Na die eerste succesvolle start begon hij zijn activiteiten verder uit te breiden. Er werd eerst voorzichtig begonnen met het uitgeven van enkele boeken en tijdschriften. Langzamerhand vormden zich binnen de onderneming drie afzonderlijke poten, boekhandel, antiquariaat en uitgeverij, waarvan het antiquariaat tot en met de Tweede Wereldoorlog het lucratiefst bleek.
Zoon Wim Swets was inmiddels ook tot het familiebedrijf toegetreden en hij zorgde voor een uitbreiding van de internationale markt voor S&Z. Toen door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog de Angelsaksische markt wegviel, richtte het bedrijf zich noodgedwongen nog meer op de Duitse markt. Bouwens beschouwt S&Z in dit opzicht niet veel anders dan de meeste Nederlandse ondernemingen. Hij meldt echter ook dat het niet duidelijk is of het bedrijf medewerkers heeft moeten ontslaan, ‘en ook over het lot van de Joodse medewerkers is niets bekend’ (p.43). Hier maakt hij zich mijns inziens wel iets te makkelijk vanaf en had zijn begeleidingscommissie wat kritischer mogen optreden.
Vierde tak: tijdschriftagent
Na de oorlog zette de geleidelijke groei van S&Z na een opstartperiode gestaag door. De groep van zo’n veertig medewerkers in 1945 groeide in de jaren vijftig uit naar honderd en aan het eind van de jaren zestig liepen er bijna tweehonderd medewerkers bij S&Z rond. Inmiddels al lang niet meer alleen aan de Keizersgracht, waar tot in de jaren zeventig de boekhandel en een deel van de administratie gevestigd bleef, maar in toenemende mate in een verbouwde bollenschuur in Lisse waar de antiquariaatsvoorraad werd opgeslagen.
De poot antiquariaat was nog steeds de kurk waar S&Z op dreef, al was er inmiddels een vierde tak aan het bedrijf toegevoegd: die van tijdschriftagent. Met de enorme groei van het aantal wetenschappelijke tijdschriften ontstond er in toenemende mate bij zowel de producenten ervan (uitgevers) als de consumenten (bibliotheken en bedrijven) de behoefte aan een intermediair die tegen een vergoeding alle administratieve en logistieke werkzaamheden voor zijn rekening zou nemen. Jaarlijks groeide het aantal verhandelde tijdschriften met 10 procent, en door actief in te zetten op automatisering slaagde S&Z erin in deze groeimarkt een sterke positie te veroveren.
Activiteiten afstoten
In het laatste kwart van de twintigste eeuw zette die trend verder door, door schaalvergroting en overnames. S&Z werd een wereldspeler op de markt van de zogenaamde subscription agents, met concurrenten als Blackwell, Dawson, EBSCO en Faxon. En in 1999 zelfs de grootste, na de overname van Faxon Europe en de fusie met Blackwell, met een omzet van 1 miljard euro, kantoren in achttien landen en ruim 1.200 medewerkers, en het hoofdkantoor in Lisse. Wel waren inmiddels de invloed en het belang van de familie Swets in het bedrijf sterk verminderd. In 1995 deed de Nederlandse Participatie Maatschappij haar intrede. Een voor een stootte S&Z in deze periode activiteiten af. De boekhandel werd gesloten, de uitgeverij verkocht en de handel in gedrukte sets tijdschriften liep op zijn laatste benen.
De boot gemist
De activiteiten als subscription agent waren de nieuwe kurk, die echter door de digitalisering van de wetenschappelijke informatievoorziening ook de doodsklap kreeg. Grote internationale uitgeverijen als Elsevier, Springer en Wiley gingen direct zakendoen met hun afnemers over volledige, digitale tijdschriftenportfolio’s. De kleinere uitgeverijen met hun geringe aantal, vaak ook nog eens papieren, tijdschriften en navenant lagere marges voor de intermediair bleven over. Concurrent Dawson ging als eerste failliet, S&Z volgde enkele jaren later. Alleen EBSCO wist zich staande te houden door op tijd zijn activiteiten te verbreden, van het aanbieden van content (via EBSCOhost) via het organiseren van een zoekinterface (EDS) naar het financieren van een opensourcebibliotheekplatform (FOLIO). Disintermediation verslagen door diversificatie. Het is een invalshoek die bij Bouwens onvoldoende uit de verf komt, mogelijk vanwege zijn archiefgedreven aanpak.
S&Z miste dus de boot en verdwijnt nu langzamerhand uit ons collectieve geheugen én uit het straatbeeld. Het pand waar het allemaal begon, in de Vijzelstraat, is al lang en breed gesloopt bij de verbreding van die straat. De boekhandel aan de Keizersgracht is inmiddels een boetiekhotel. En het leegstaande hoofdkantoor in Lisse staat op het punt plaats te moeten maken voor woningbouw. Met een variant op het bekende gezegde uit het tv-programma Dit was het nieuws: gelukkig hebben we Bouwens’ boek nog.
De geschiedenis van Swets & Zeitlinger, 1901-2014 | Bram Bouwens | Amsterdam University Press | hardcover 9789463729161 | € 24,99 | e-book 9789048555062 | € 24,99 | 176 pagina’s
Bert Zeeman is bibliothecaris, gepensioneerd, maar nog altijd gefascineerd door het vak.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #6-2022. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.