Hét voorbeeld van vernetwerking in de erfgoedsector is het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE). Gert Hindriks (Landschap Erfgoed Utrecht) en Gert-Jan Willighagen (OCW) vertellen over hun ervaringen.
Door: Ronald de Nijs
Voor een interview over het Netwerk Digitaal Erfgoed (NDE) spreken we af op een centrale plek in Nederland. De locatie heet – toepasselijk – Bar Centraal, gelegen op Station Utrecht Centraal. Gert Hindriks komt uit De Bilt afgereisd. Hier werkt hij als Hoofd Marketing en Communicatie bij Landschap Erfgoed Utrecht: ‘Onze organisatie brengt het Utrechtse landschap en erfgoed samen.’ Behalve voor PR is Hindriks ook verantwoordelijk voor UtrechtAltijd, eenverhalenplatform over de provincie Utrecht. Gert-Jan Willighagen heeft zijn werkplek in Den Haag, waar hij adviseur Informatiebeleid is voor het Directoraat Generaal Cultuur en Media bij het ministerie van OCW. ‘Ik houd me bezig met ICT en digitaliseringsaspecten die cultuur- en mediaonderwerpen raken. Een van die onderwerpen is erfgoed.’
Rollen
Welke rol spelen ze ieder in het NDE? Terwijl hij een slok van zijn cappuccino neemt, vertelt Willighagen: ‘Ik heb een zogenaamde “knipperlichtrelatie” met het NDE (lacht).’ Vier jaar geleden stond hij aan de basis van wat nu het NDE is. Hij voerde toen een verkenning uit naar mogelijkheden voor de erfgoedsector om meer aan digitalisering te gaan doen. Dat heeft geleid tot de komst van het Netwerk Digitaal Erfgoed.
Sinds oktober 2017 is hij opnieuw betrokken bij het Netwerk Digitaal Erfgoed: ‘In het regeerakkoord is het belang benoemd van toegang tot monumenten, archieven en collecties, ook digitaal. NDE werkt al aan de digitale toegang tot erfgoed, het ligt dan ook voor de hand om te bekijken wat het NDE verder op dit vlak kan betekenen.’
‘Dit komt voor Landschap Erfgoed Utrecht op het juiste moment,’ zegt Hindriks, terwijl hij zijn glas tonic neerzet. ‘Er ligt een belangrijke taak voor ons om erfgoedinstellingen in de regio te helpen bij het zichtbaar maken van hun digitale collecties.’ Hindriks’ achtergrond komt daarbij van pas; hij maakte jarenlang culturele, nieuws- en achtergrondprogramma’s voor de VPRO. ‘Eigenlijk kun je zeggen dat ik altijd op zoek ben geweest naar hoe je je publiek het beste kunt aanspreken en verhalen kunt vertellen.’ Vanuit zijn betrokkenheid bij het verhalenplatform UtrechtAltijd is Hindriks sinds kort aangeschoven bij Digitaal Erfgoed Zichtbaar, een van de drie domeingroepen van het NDE.
Netwerk
Het interview trapt af met de vraag waarom het NDE een netwerk is. ‘Ik ben niet goed in dit soort woordspelletjes,’ antwoordt Willighagen. ‘De term “netwerk” benadrukt dat er gelijkwaardigheid is. In het netwerk ligt de nadruk op het feit dat we nauw samenwerken als gehele erfgoedsector. De vijf “knooppunten”, namelijk de vijf grote landelijke instellingen (Koninklijke Bibliotheek, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, het Humanities Cluster van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen – KNAW en Nationaal Archief), werken elk faciliterend voor de achterban in de erfgoedsector. Zij proberen samen met andere partijen, zoals kleine bibliotheken en erfgoedinstellingen, erfgoed bij de mensen te brengen, alsmede nieuwe mogelijkheden voor beleving en ervaring van erfgoed te creëren. Ze helpen waar nodig andere erfgoedpartijen.’
Het NDE heeft dus geen baas, vat Willighagen het samen. De netwerkgedachte is volgens hem ook een echte polderoplossing; het past goed bij de Nederlandse cultuur om samen iets te doen. ‘OCW legt geen plannen op, de erfgoedsector weet zelf beter wat er moet gebeuren. Wel zijn er bepaalde uitgangspunten. We gaan niet opnieuw investeren in het digitaliseren van analoog materiaal, het gaat erom dat we datgene wat er nu aan digitaal erfgoed ligt, beter digitaal gaan gebruiken.’ Als voorbeeld noemt Willighagen het op een andere manier zichtbaar maken van dit erfgoedmateriaal. ‘Maar denk ook aan het opstellen van een referentiearchitectuur voor de gehele erfgoedsector, dus een architectuur die standaarden en richtlijnen biedt. Want de verbinding tussen al die digitale collecties kan veel makkelijker gelegd worden door gemeenschappelijke voorzieningen waar je met elkaar aan kunt werken en waar je samen gebruik van kunt maken.’
Puzzelstukjes
Hindriks bekijkt het netwerk vanuit een meer journalistieke blik: ‘Ik denk dan aan een verrijking van de inhoud die je kunt tonen aan je publiek. Als kleine instelling heb je een stukje van de puzzel. En dat stukje wordt meer waard op het moment dat je via linked open data andere puzzelstukjes kunt toevoegen. Dát is de essentie van samenwerken in een netwerk.’
Willighagen knikt instemmend. ‘Dit sluit aan bij de ontwikkeling die de erfgoedsector heeft doorgemaakt. Eerst was er een kaartenbak, toen kwam er een digitale catalogus die alleen op de studiezaal toegankelijk was. En vervolgens hing een erfgoedinstelling die catalogus in een portaal, zodat iedere websitebezoeker erbij kon. Maar wil je iets weten over Rembrandt, dan ga je niet al die portalen bezoeken. Je wilt de puzzelstukjes op één plek vinden.’
Noodzaak
Je moet altijd kijken waar een samenwerking uit voortkomt, vindt Willighagen. ‘In de erfgoedsector komt die samenwerking voort uit de noodzaak om in de digitale wereld niet langer de traditionele collectiescheiding te handhaven die in de analoge wereld nog wel bestond. Voorheen was een bibliotheek een bibliotheek, een archief een archief, maar in de digitale wereld is vanuit gebruikersperspectief informatie vooral informatie. Of dat nu uit een archief of bibliotheek komt, die traditie staat in de digitale wereld minder centraal. In de digitale wereld draait het daarom meer om samenwerking. Het is in mijn ogen een interdisciplinaire samenwerking tussen mensen die vroeger andere vakken hadden en die nu in hetzelfde domein dat vak deels opnieuw moeten uitvinden.’
‘Ik bekijk het vanuit provinciaal niveau en vanuit de publieksbeleving en de verhalen die je wilt vertellen,’ vult Hindriks aan. ‘Ik denk dat de noodzaak tot samenwerking er ook is om betere verhalen te kunnen vertellen. Als je de kenniscollecties en de input van de verschillende archiefinstellingen combineert, dan heb je iets moois in handen.’
‘Ja, ik zeg wel eens: er moet geen Dag van het digitaal erfgoed zijn, maar als er een Open Monumentendag is, dan moet er ook digitaal iets te beleven zijn,’ aldus Willighagen. ‘De vraag is niet welke van de twee dagen toffer is: de Open Monumentendag of het digitaal erfgoed. Het gaat erom dat het samenkomt, en dat kan alleen in een netwerk.’
Provinciale knooppunten
OCW wil dat het netwerk verder uitbreidt? ‘Jazeker, waar ik echt winst zie, is de samenwerking met de provinciale knooppunten,’ zegt Willighagen. ‘De grote knooppunten gaan meer de samenwerking opzoeken met die provinciale knooppunten. Het is belangrijk dat het netwerk daar zijn verantwoordelijkheid probeert te pakken en de mensen in de provincies helpt. Ik ben erg blij met de initiatieven die het netwerk hier neemt.’
Van een van die initiatieven kan Hindriks meteen een voorbeeld geven: ‘Heel concreet gaan de provinciale erfgoedhuizen, verenigd in OPEN, binnenkort een manifest ondertekenen waarin ze zich klip-en-klaar achter de doelstellingen van het netwerk scharen en er dus feitelijk integraal onderdeel van worden.’
Snelle trein
De belangrijkste verdienste van het NDE is volgens Willighagen dat het de basis tot samenwerking in de erfgoedsector heeft gelegd. ‘Er is lang aan gewerkt om tot een gezamenlijke agenda te komen,’ voegt Hindriks eraan toe. ‘Nu het NDE er is, geeft het niet alleen Landschap Erfgoed Utrecht, maar ook al die andere kleinere instellingen de wind in de rug. Boodschap: dit is het moment om aan te haken! Wij gaan daar veel werk van maken, ook bij de vernieuwing van ons eigen verhalenplatform UtrechtAltijd.’
Voor Willighagen zit er nog wel een spanning in die netwerkaanpak met honderden instellingen: ‘De technologie is een TGV, die gaat razendsnel, en wij zitten als netwerk toch nog een beetje op de gewone snelle trein. Mijn vraag is: gaan we op tijd de juiste nieuwe ontwikkelingen oppikken én vormgeven?’
Schijnautonomie
Hoe is het om samen te werken in een netwerkorganisatie? ‘Als organisatie in een netwerk geef je een stukje zelfstandigheid weg,’ zegt Willighagen. ‘Dat kan wel eens lastig zijn, al is het in mijn ogen soms een schijnautonomie.’ Als voorbeeld noemt hij dat de deelnemende organisaties in het NDE een stukje zelfstandigheid over hun ICT weggeven, omdat er in gezamenlijkheid ICT wordt ontwikkeld. ‘Grote jongens als Google en Facebook zijn op ICT-gebied echt wel zelfstandig, maar bij heel veel andere platforms is die zelfstandigheid een illusie, want het is lastig om als kleine partij bij te blijven. Je hebt een bepaalde schaalgrootte nodig voor het onderhoud en beheer van je ICT-voorziening en je software en blijft zelfs dan heel afhankelijk van andere partijen. Daarom is het belangrijk om na te denken over hoe je als organisatie op generieke kanalen kunt aansluiten.’ Hindriks: ‘De kracht van het netwerk is dus eigenlijk dat het geheel meer is dan de som der delen.’
Onderzoek doen
Voor de nabije toekomst staat er een onderzoek op stapel, zegt Willighagen. ‘We gaan nog een keer kijken naar wat de stand van zaken is op het gebied van digitaal erfgoed: wat is er nu, wat is er beschikbaar, hoe gebruiken mensen dat, et cetera. Organisaties hebben eigen cijfers paraat, maar vanuit OCW maken we een generiek verhaal en daarvoor moeten we weten hoe de erfgoedsector er als geheel voorstaat. Dit kan ook gebruikt worden om de inzet van de extra middelen te verantwoorden aan de Tweede Kamer en anderen.’
‘Ik hoop dat erfgoedinstellingen op lokaal en regionaal niveau ver genoeg zijn met hun digitalisering,’ zegt Hindriks. ‘Ik heb het gevoel dat OCW daar min of meer van uitgaat, maar dat waag ik te betwijfelen. Er zijn er die hun zaakjes goed op orde hebben, maar je hebt ook kleine erfgoedinstellingen die soms alleen over een standalone computer beschikken.’
Willighagen herkent dit knelpunt. ‘Deze ontwikkeling vraagt om een andere professionaliteit en om het positief te formuleren ook om andere talenten.’ ‘Je moet op een gegeven moment met die digitalisering leren omgaan en als erfgoedinstelling een switch naar digitalisering maken,’ aldus Hindriks. ‘Inderdaad,’ zegt Willighagen. ‘Daarom investeren we als OCW in het NDE, zodat mensen en talenten zich kunnen ontwikkelen en professionaliseren.’
Ronald de Nijs is eindredacteur van IP
Deze bijdrage komt uit IP nr. 7 / 2018. Het gehele nummer kun je hier lezen.