Door Sanne Frequin
Hoe breng je middeleeuws erfgoed op een levendige en interactieve manier de klas in? Door leerlingen zelf te laten spelen met het verleden. Dat is precies wat het project MedievalMe mogelijk maakt: een gratis serious game – gelanceerd in januari 2025 – waarin jongeren kennismaken met een van de spectaculairste handschriften uit de Nederlandse middeleeuwen én interdisciplinair leren samenwerken in teamverband.
Centraal in het project staat een bijzonder topstuk uit de collectie van de KB: Der naturen bloeme, een rijk geïllustreerd handschrift vol dieren, planten en mythische wezens (afbeelding 1). Het oorspronkelijke werk werd rond 1270 geschreven door Jacob van Maerlant, een van de invloedrijkste auteurs uit de middeleeuwen. In het manuscript probeert Van Maerlant de wereld om hem heen – en ook ver daarbuiten – te beschrijven en te verklaren. Hij doet dit in het Middelnederlands, de volkstaal, waarin hij bekende dieren als vlooien, duiven en kippen beschrijft, maar ook draken, eenhoorns, zeemeerminnen en wonderlijke bomen en bloemen een plek geeft.
Over zijn werk zegt Van Maerlant: ‘Wie wil, moet het geloven; mij een zorg. Maar wel ben ik er absoluut zeker van dat ik de waarheid heb verteld zoals ik die beschreven vond.’ Het laat zien hoe de grens tussen feiten, verhalen en geloof in de dertiende eeuw anders was dan nu, en hoe nieuwsgierigheid naar de wereld altijd al centraal stond in wetenschappelijk denken.
Tekst en miniaturen
Het handschrift waar het spel MedievalMe zich op baseert is een prachtige kopie van Van Maerlants werk, die rond 1350 werd vervaardigd. Het bevat naast de uitgebreide tekst ook miniaturen – kleurrijke afbeeldingen bij alle dieren, bomen en stenen uit de tekst. Deze illustraties bieden een zeldzaam inkijkje in hoe men in de middeleeuwen dacht over de wereld. Een intrigerend voorbeeld is het lemma over het ‘volk met de grote voeten’. Van Maerlant schrijft over hen:
Nochtan es die voet so <breet>
Datsi ieghen die sonne heet
Hem bescermen daer mede
Waer so si rusten theere stede
(transcriptie Ed van der Vlist)
De miniatuur (afbeelding 2) toont twee naakte figuren die tegen een boom liggen te rusten, hun oversized voet omhoog geheven als een parasol tegen de fel schijnende zon in de rechter bovenhoek van het beeld.
Van bibliotheek naar klaslokaal
Hoewel de KB zich al jaren inzet om dit bijzondere handschrift onder de aandacht te brengen, onder meer via tentoonstellingen, digitalisering en transcripties op de website, blijft de bekendheid ervan onder jongeren beperkt. Zij zien zelden de pracht van middeleeuwse handschriften, laat staan dat ze zich realiseren hoe rijk en fantasierijk de wereld was die erin wordt beschreven.
Om daar verandering in te brengen werkten de KB, ontwerpbureau Doyle en Universiteit Utrecht samen aan innovatieve educatieve projecten rond middeleeuwse manuscripten. Het doel van deze projecten was dit waardevolle erfgoed beschikbaar maken voor jongeren op een manier die niet alleen educatief, maar ook leuk en relevant is. Daaruit ontstonden twee initiatieven: MedievalMe en de Medieval Meme Generator.
Samenwerken centraal
MedievalMe is een serious game, speciaal ontwikkeld voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. In het spel gaan leerlingen aan de slag met Der naturen bloeme. In groepjes van drie werken ze samen aan puzzels en raadsels en leren ze gaandeweg meer over het handschrift en de wereld die daarin wordt beschreven. Hoe beter de samenwerking, hoe meer munten het team verdient en hoe groter de kans om andere teams in de klas te verslaan. (Afbeelding 3)
Bijzonder aan dit project is dat het in nauwe samenwerking met jongeren én docenten is ontwikkeld. De eerste fase van het traject bestond uit een ontmoeting tussen een groep leerlingen en het originele handschrift. In de leeszaal van de KB mochten ze het met eigen ogen bekijken, eraan ruiken en het zelfs – heel voorzichtig – aanraken. Daarna gingen we met hen in gesprek: wat maakt dit voor jullie interessant? Waar wil je meer over weten? En: hoe ziet volgens jou een leuke en leerzame geschiedenisles eruit?
Laptop, tablet én mobiel
Ook docenten werden betrokken bij het ontwerpproces. Een van de meest gehoorde zorgen van deze groep was het gebrek aan voorbereidingstijd: veel educatief materiaal belandt ongebruikt in een kast, omdat het simpelweg te veel tijd kost om te begrijpen of in te passen in een lesrooster. Daarom werd MedievalMe ontworpen als een plug-and-play spel: intuïtief, eenvoudig in gebruik en direct inzetbaar in de klas.
Opvallend waren de verschillen in visie tussen leerlingen en docenten. Terwijl docenten vaak pleitten voor coöperatief spel, gaven leerlingen duidelijk de voorkeur aan een competitieve insteek. Ook het gebruik van mobiele telefoons bleek een heet hangijzer: jongeren zagen het als een belangrijke succesfactor van het spel, terwijl docenten daar hun bedenkingen bij hadden. Uiteindelijk resulteerde dit spanningsveld in een ontwerp dat voor beide groepen werkt: competitief, maar met nadruk op samenwerking, en beschikbaar op zowel mobiel als laptop en tablet – ook handig in het licht van het landelijke telefoonverbod dat in 2024 op middelbare scholen werd ingevoerd. (Afbeelding 4)
Interdisciplinaire wetenschap
De ontwikkeling van het spel werd mogelijk gemaakt door een subsidie van de Nationale Wetenschapsagenda (NWA), een programma dat tot doel heeft om wetenschap dichter bij de samenleving te brengen. MedievalMe werd in de aanvraag gepresenteerd als een middel om jongeren te laten ervaren wat interdisciplinair onderzoek inhoudt. En dat sluit naadloos aan bij een bredere trend in het onderwijs: vakoverstijgend leren waarin kennis uit verschillende vakgebieden wordt samengebracht. Een middeleeuws manuscript leent zich hier verrassend goed voor. De miniaturen kunnen worden besproken vanuit kunsthistorisch perspectief, terwijl het onderzoek naar pigmenten en schrijfmaterialen raakvlakken heeft met scheikunde. De dieren in het boek nodigen uit tot biologisch onderzoek, en de tekst biedt tal van aanknopingspunten voor lessen Nederlands of literatuurgeschiedenis. Juist die verscheidenheid maakt het spel niet alleen boeiend, maar ook een goede illustratie van hoe wetenschap in de praktijk werkt: als samenwerking tussen disciplines.
Eigen superkracht kiezen
Bovendien biedt het spel een kans om bestaande beelden van de wetenschap te verbreden. In een testgroep vroegen we leerlingen om een woordwolk te maken bij het woord ‘wetenschap’ (afbeelding 5). Termen als ‘laboratorium’, ‘scheikunde’ en ‘biologie’ domineerden. Ook het klassieke ‘draw a scientist’-experiment bevestigt dit stereotype: veel leerlingen maakten, wanneer ze werden gevraagd een wetenschapper te tekenen, een tekening van een man met bril en labjas. Met MedievalMe willen we laten zien dat wetenschap ook kan draaien om tekst, beeld, cultuur en geschiedenis, en dat juist de samenwerking tussen de verschillende wetenschappelijke disciplines tot het interessantste resultaat leidt.
De interdisciplinaire opzet van het spel is vormgegeven via het concept van ‘superkrachten’. Iedere leerling kiest aan het begin van het spel een eigen superkracht die symbool staat voor een specifieke interesse of expertise. Omdat elke kracht slechts eenmaal per team mag worden gekozen, moeten de spelers onderling overleggen en strategisch bepalen wie welke rol op zich neemt. De inhoud van de vragen sluit vervolgens aan op de gekozen kracht, waardoor iedere speler vanuit zijn of haar eigen invalshoek bijdraagt aan het oplossen van de raadsels. Zo worden alle disciplines gelijkwaardig ingezet en is samenwerking onmisbaar om als team succesvol te zijn.
Gratis beschikbaar
Na de lancering van MedievalMe in januari 2025 groeide het spel snel in populariteit. In de eerste maanden werden al meer dan duizend spellen gestart, en ruim vijfduizend leerlingen hebben het inmiddels gespeeld. Dankzij de brede inzetbaarheid op verschillende apparaten is het spel geschikt voor scholen en andere plaatsen (zoals bibliotheken en clubs) met uiteenlopende voorzieningen, en het is volledig gratis beschikbaar.
Van archief naar internetcultuur
De wens om met erfgoed te spelen kwam niet uit de lucht vallen. Het team achter MedievalMe werkte eerder mee aan een onverwachte internethit tijdens de coronapandemie: de Medieval Meme Generator. Dit project ontstond uit een fascinatie voor internetmemes en de rijkdom van de middeleeuwse KB-collectie. Memes (zeg: ‘miems’) zijn visuele grappen of opmerkingen in de vorm van een afbeelding met tekst, die via internet razendsnel worden verspreid. Vooral jongere generaties maken en delen deze graag. Ze behandelen van alles: van popcultuur en politiek tot historische periodes zoals de middeleeuwen. (Afbeelding 6)
Onder leiding van zelfbenoemde ‘meme lords’ van de KB werd een website ontwikkeld waarop gebruikers miniaturen uit oude handschriften kunnen voorzien van grappige, actuele of absurde teksten. Elke miniatuur op de site wordt vergezeld door een korte toelichting en een video waarin een expert meer context biedt. De combinatie van erfgoed, humor en internetcultuur bleek een schot in de roos. In het eerste halfjaar bezochten bijna 30.000 mensen de site, waarvan ruim 60 procent jonger was dan 35 jaar. Samen maakten zij meer dan 16.000 memes en bekeken zij bijna 60.000 keer een uitlegvideo. Inmiddels is het aantal bezoekers gestabiliseerd rond de 15.000 unieke gebruikers per jaar en worden de memes gedeeld van Alaska tot Australië.
Levendig, kleurrijk verleden
Wat beide projecten bijzonder maakt is dat ze het erfgoed teruggeven aan de gebruiker. Niet als iets om naar te kijken of passief te consumeren, maar als iets waarmee je zélf aan de slag kunt. Of dat nu is door een meme te maken met een middeleeuwse miniatuur of door samen met klasgenoten de geheimen van een mysterieus handschrift te ontrafelen – in beide gevallen ontstaan betrokkenheid, verwondering en eigenaarschap.
Dat is misschien wel de grootste kracht van spelend leren met erfgoed: het wekt nieuwsgierigheid op en laat zien dat het verleden niet stoffig of ver weg hoeft te zijn. Integendeel: het is levendig, kleurrijk, menselijk en vol met verhalen die nog altijd tot de verbeelding spreken.
Handschrift Der naturen bloeme
Jacob van Maerlant gebruikte de Latijnse encyclopedie Liber de natura rerum (ca. 1245), een Latijnse encyclopedie van Thomas van Cantimpré, als voorbeeld voor Der naturen bloeme en bewerkte deze tot een toegankelijk boek in het Middelnederlands. Het manuscript in de KB is overigens niet de oorspronkelijke tekst van Van Maerlant (de zogenoemde autograaf), maar een latere kopie die rond 1350 werd vervaardigd – tientallen jaren na de dood van de auteur. Op basis van het penwerk (de met pen getekende motieven op de bladen) vermoeden kunsthistorici dat het is geschreven in de omgeving van Utrecht. Van Maerlant ordent de natuur in dertien thematische delen, waaronder viervoetige dieren, wonderbaarlijke volken, gifslangen en geneeskrachtige planten.
Waarom werd dit boek geschreven? Ook in de middeleeuwen was er een grote fascinatie voor de natuur en voor vreemde wezens en onbekende werelden. Net zoals wij vandaag kunnen wegdromen bij wonderlijke verhalen deed de middeleeuwer dat ook. Men lachte om een vreemde olifant en gruwelde bij het idee op zee een walvis te ontmoeten. Der naturen bloeme biedt een intrigerend inkijkje in het wereldbeeld van de middeleeuwen.
Sanne Frequin is universitair docent Digitale Kunstgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #3-2025. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
