Lezen achter tralies

Een paar jaar geleden lagen er plannen om de fysieke gevangenisbibliotheek in Nederland weg te bezuinigen. Wat is er van dat voornemen terechtgekomen? Voor haar scriptie in het kader van de master redacteur/editor aan de Universiteit van Amsterdam ging Paula Drewes op onderzoek uit. Haar werk kreeg onlangs de scriptieprijs van het KNVI | Victorine van Schaickfonds.1

Door: Paula Drewes

 

‘Wie in de maatschappij nooit een boek ter hand nam, wordt menigmaal een vurig lezer in de gevangenis. Hij heeft een nieuwe, hem onbekende wereld ontdekt: de boekenwereld, en misschien, ja hoogstwaarschijnlijk zal hij, tot schade van de kroeg, zijn ontdekkingstocht voortzetten, als hij teruggekeerde is in de maatschappij!’1

Dat waren de optimistische woorden van een Rotterdamse gevangenisonderwijzer in 1910. Een paar honderd jaar daarvoor was het überhaupt onmogelijk voor misdadigers om een ‘vurig lezer’ te worden. Hechtenis was namelijk nog helemaal geen gangbare strafmethode – in tegenstelling tot (soms gruwelijke) lijfstraffen en verbanning. De opkomst van eenzame opsluiting als straf was echter niet voldoende voor het ontstaan van een bibliotheekvoorziening binnen de gevangenis. Het was in combinatie met de groeiende betrokkenheid bij het lot van gevangenen, en de spectaculaire groei van boeken en lezerspubliek dat er vanaf de negentiende eeuw een gunstig klimaat ontstond voor de gevangenisbibliotheek.

Een lange traditie
In 1841 werd de aanwezigheid van een bibliotheek in elke Nederlandse gevangenis wettelijk vastgelegd.2 Ter vergelijking: de oudste Nederlandse openbare bibliotheek stamt uit 1892.3 

De gevangenisbibliotheek bestond toen uit een boekenlijst die door weldoeners werd langsgebracht – en zij vervulde slechts een educatieve functie. De boeken waaruit gedetineerden konden kiezen waren sterk moraliserend en religieus, met titels als De gevolgen van huiselijke achteloosheid, wanorde en verkwisting, in voorbeelden en Bereid u, om voor GOD te verschijnen.

Aan het begin van de twintigste eeuw kwam de verantwoordelijkheid voor de gevangenisbibliotheek te liggen bij de gevangenisleraar. Hij ging wekelijks met zijn boekenbak van cel tot cel, waardoor religie en moraal een minder grote rol begonnen te spelen. En als de docent niet te streng was, deed hij ook een paar lichtvoetige jongensboeken in de bak. 

Na de Tweede Wereldoorlog was er voor gevangenissen veel aandacht; ook was het de tijd van een grote hervormingsdrift. Veel Nederlanders hadden immers als politiek gevangene van de bezetter de gevangenismuren van dichtbij gezien. Met het oog op een ‘menswaardig bestaan’ voor de gedetineerden begonnen de gevangenisbibliotheekcollecties zich steeds meer te spiegelen aan die van een openbare bibliotheek, en de collectie kreeg dan ook een recreatiever karakter. Gevangenen mochten vanaf nu bijvoorbeeld ook cowboyboeken lezen.

Verdere professionalisering

In de jaren tachtig vond er een professionalisering van de gevangenisbibliotheek plaats. Er kwamen fysieke bibliotheekruimtes, beheerd door professionele bibliothecarissen. En in de jaren negentig leken – net als in veel andere sectoren – de bomen tot aan de hemel te groeien. Er was veel budget en menskracht om de bibliotheekcollecties te beheren. 

Maar vanaf 2000 krompen de budgetten. Ook was er sprake van een decentralisatie binnen Justitie, waardoor het per gevangenisdirectie verschilde hoeveel geld, tijd en aandacht er voor de bibliotheek beschikbaar kwam.

In 2014 lekte een bezuinigingsplan van het ministerie van Veiligheid en Justitie uit. Alle Nederlandse gedetineerden moesten meer zelfredzaam worden middels een persoonlijke tablet.4 Op diezelfde tablet zou ook een bibliotheekfunctie komen. Met verstrekkende gevolgen: alle fysieke boeken konden nu vervangen worden door digitale uitgaven, de bibliotheekruimtes zouden worden opgeheven, en de bibliothecarissen ontslagen.

‘Onbeschaafd en oerdom’
Ook al stond dit voornemen in een kleine paragraaf, het leidde tot veel ophef. In de media klonken kritische geluiden, gevangenisbibliothecarissen ontvingen brandbrieven en er werden kamervragen gesteld. Schrijver Özcan Akyol noemde het besluit ‘onbeschaafd en oerdom’. Als puber zat hij zelf een korte periode in detentie. Dankzij de gevangenisbibliotheek leerde hij naar eigen zeggen nieuwe werelden kennen en ontdekte hij dat er andere opties in het leven zijn dan de criminaliteit.5 Opeens stond een normaal gesproken ontoegankelijk en onopvallend instituut in de schijnwerpers.

Uiteindelijk bleken er meer haken en ogen aan het digitaliseringsplan te zitten dan verwacht. Zo is de gevangenisbibliotheek bijvoorbeeld gespecialiseerd in anderstalige literatuur vanwege een relatief hoog aantal gedetineerden dat geen Nederlands spreekt. Maar juist het internationale digitale leenrecht is nog helemaal niet goed geregeld. 

Mede door dit soort beren op de weg verkeert de gevangenisbibliotheek anno 2019 in een impasse: men hoort niets meer over de pilots met de ebooks op tablets, terwijl de bibliotheken al een paar jaar (haast) geen budget meer krijgen om de collecties te actualiseren. Doordat er geen digitaal alternatief is, worden de bibliotheekruimtes nog altijd bemenst door bibliothecarissen. Inderdaad, de professionals die een paar jaar geleden al ontslagen hadden moeten zijn.

Gevangenisbibliothecaris

Dat brengt ons bij de rol van de gevangenisbibliothecaris. Die rol is een paradoxale: zoveel mogelijk keuzevrijheid wat betreft leesmateriaal bieden aan gedetineerden, wier persoonlijke vrijheid juist is afgepakt.

Uit verschillende interviews met gevangenisbibliothecarissen blijkt dat – vergeleken met de buitenwereld – relatief veel gedetineerden gebruikmaken van de bieb. Een bibliothecaris verklaart: ‘Er zijn er een aantal die denken: dan ben ik in elk geval dat wekelijkse uurtje de cel uit. Maar een andere reden is dat of een bibliotheek nou in het ziekenhuis, de stad of de gevangenis staat… Het ziet eruit als een bibliotheek. Mensen vinden het over het algemeen een fijne plek.’

Boevenmateriaal

Wat willen gedetineerden over het algemeen lezen, wat zijn de eversellers, of beter gezegd: de everloans? De bibliothecarissen die met volwassen mannelijke gedetineerden werken zien dezelfde voorkeuren. Ze grijpen, helemaal als ze net binnen zijn, bijna altijd naar wat een bibliothecaris ‘boevenmateriaal’ noemt: waargebeurde misdaad (true crime), met boeken als Mocro Maffia.6 De vraag is of dit wel de bedoeling is van een gevangenisbibliotheek, en een bibliothecaris noemt het ook ‘niet ideaal’. Maar: ‘True crime is vaak de eerste prikkel om een boek ter hand te nemen. Ik zeg er ook altijd wel bij: “Wat jammer nou dat je juist die rubriek neemt.” Maar goed, je moet ze eerst prikkelen, en pas later kun je andere dingen aanraden, levenskunst en zo.’ 

In die levenskunst (boeken als De kracht van het nu, of Dromen, durven, doen)7 raken gedetineerden over het algemeen pas geïnteresseerd als ze wat langer zitten. Zo zag een bibliothecaris een patroon bij mannen die al jong gevangenis in en uit zijn geweest, maar willen stoppen met de criminaliteit als ze rond hun dertigste kinderen hebben gekregen. Ze gaan dan een ander soort boeken lezen, bijvoorbeeld over opvoeden.

Panorama-stoel

Een ander belangrijk en populair onderdeel van de gevangenisbibliotheek zijn de tijdschriften en kranten. Het lijkt erop dat de Panorama – die altijd veel aandacht aan de onderwereld schenkt – al tientallen jaren het populairste tijdschrift in de gevangenis is. Op één locatie hebben bibliothecarissen zelfs een speciale ‘Panorama-stoel’ in het leven geroepen. Hier moeten gedetineerden op gaan zitten als ze het willen lezen, zodat het tijdschrift niet zomaar kan ‘verdwijnen’.

Naast true crime, levenskunst, tijdschriften en kranten is er een minder voor de hand liggend genre populair: poëzie. Poëzie wordt vaak ter inspiratie gebruikt voor (liefdes)brieven. 

Expliciete porno

De bibliothecarissen gaan allemaal van het openbare bibliotheekprincipe uit door zoveel mogelijk interessant materiaal beschikbaar te stellen. Ze hebben daarbij wel een ondergrens, en die ligt bij wapens, boeken die gedetineerden kunnen helpen ontsnappen en de echt expliciete porno – al woedt er wel een discussie rondom seks in de gevangenis, en het distribueren van porno aan gedetineerden. Er is een vaag gebied waarin de censuurgrens niet zo duidelijk is, en dan gaat het, naast het pornografische, om (extreem) gewelddadig materiaal of materiaal dat tot geweld oproept. Begin 2019 nog raakte de gevangenisbibliotheek Vught – waar terroristen opgesloten zitten – in opspraak nadat De Telegraaf had ontdekt dat de collectie radicale islamboeken bevatte.8

Magnetronrecepten

Voor bijna al hun informatie zijn gedetineerden afhankelijk van de bibliotheek – vanuit veiligheidsoverwegingen hebben ze immers (haast) geen internet. De informatieve functie van de gevangenisbibliotheek is dan ook breder dan die van de openbare bibliotheek. Zo kun je binnen de gevangenismuren folders vinden over fitnessoefeningen voor binnenshuis of koken met slechts een magnetron tot je beschikking – veel gedetineerden zijn namelijk niet te spreken over de gevangenismaaltijden en besluiten dan maar in hun cel met eigen boodschappen te experimenteren.

De bibliothecarissen zijn tevens actief bezig met het prikkelen van gedetineerden in de bibliotheekruimte. Dat gaat vaak verder dan bepaalde (nieuwe) boeken in het zicht in een standaard zetten. Zo worden er op een locatie geplastificeerde inspirerende spreuken neergelegd, die de gedetineerden als boekenlegger kunnen gebruiken.

De bibliotheekruimte blijkt daarnaast een plek te zijn voor reflectie en discussie, onderling, en ook met de bibliothecaris. De laatste voert zonder ‘macht van de sleutel’ vaak vertrouwelijke gesprekken met de gedetineerden. 

Gevederd maatje ‘op cel’

Naast een recreatieve, informatieve en sociale functie heeft de bibliotheek ook nog altijd een duidelijke educatieve functie: zij werkt nauw samen met de afdeling onderwijs. Als gedetineerden buiten die afdeling om op eigen houtje een cursus willen volgen, wordt er vanuit de bibliotheek geprobeerd in materiaal te voorzien. Maar ook aan de recreatieve kant van de bibliotheek lijkt een educatief aspect te zitten. Volgens enkele bibliothecarissen leert de bibliotheek gedetineerden namelijk om hulp te vragen, en omgaan met vrije tijd – bijvoorbeeld door het ontdekken van hobby’s. Zo stonden op enkele locaties boekjes over agapornissen (kleine vogeltjes) prominent opgesteld; het is namelijk toegestaan kleine huisdieren in de cel te houden.

Nut van de bajesbieb

Leuk, die boekjes over agapornissen, maar wat is nu precies het nut van de gevangenisbibliotheek? Kan die ervoor zorgen dat gevangenen minder snel opnieuw de fout ingaan nadat ze hun bevrijde voet buiten de deur hebben gezet?

Op die vraag werd door bibliothecarissen soms ronduit sceptisch gereageerd: ‘Soms denk ik wel eens: “We hebben er geen een gered…”’9 Toch zijn er ook veel bibliothecarissen die de persoonlijke ontwikkeling van mensen die het lezen echt te pakken krijgen, in een stroomversnelling zien gaan. Ook lijkt de bibliotheekruimte een kalmerend effect te hebben: één bibliothecaris wordt zelfs weleens gebeld door een bewaarder die vraagt om extra ‘biebtijd’ als er op de afdeling veel onrust is.

De bibliothecarissen zijn allen van mening dat de bibliotheek helpt om een gedetineerde in elk geval niet ‘slechter’ de gevangenis te laten verlaten dan hoe hij erin kwam. ‘Als je niks met ze doet, dan ben je er helemaal zeker van dat je monsters kweekt,’ is de tendens.

Eigenlijk zou de gevangenisbibliotheek helemaal geen bestaansrecht moeten ontlenen aan de vraag of zij meehelpt aan re-integratie. Bibliothecarissen wijzen er namelijk op dat gedetineerden gewoon recht hebben op informatie en een bibliotheekvoorziening. Mensen hoeven niet dubbel gestraft te worden: hun vrijheid is immers afgenomen, en dát is de straf. Of ze nu beter uit de gevangenis komen dankzij de bibliotheek of niet: eenmaal achter slot en grendel is het zaak om de gedetineerden hun tijd zo goed mogelijk door te laten komen.10 En daaraan kan de bajesbieb een aandeel leveren.


Verder lezen

Lezen achter de tralies is ook als boek uitgebracht, en verkrijgbaar via armorica.eu/boeken/.


Noten

1. Janssen Schollmann 1910: 4

2. Kaiser, F.E. (1993) An introduction to the International Guidelines for library services to prisoners. IFLA Journal 19:1. 67-73: 67

3. Kaiser 1993: 67

4.  Het Project Zelfbediening Justitiabelen. Via https://www.rijksictdashboard.nl/projecten/255227

5. De Volkskrant. 12 juni 2015

6. Marijn Schrijver & Wouter Laumans – Mocro Maffia (Lebowski Publishers, 2014)

7. Eckhart Tolle – De kracht van het nu (1997); Ben Tiggelaar – Dromen, durven, doen (2012)

8. De Telegraaf. 4 januari 2019

9. Bijlage 1: interview met Manja ter Horst en Ien Meuleman, 14 augustus 2018

10. Bijlage 1: interview met Veronica Bos, 19 september 2018; interview met Manja ter Horst en Ien Meuleman, 14 augustus 2018


Bronnen

  • Janssen Schollmann J.J. (1910). De bibliotheek in de strafgevangenissen van ons land. Amsterdam: Nijgh en van Ditmar. 46 p.
  • Coyle, W.J. (1987). Libraries in Prisons: A Blending of Institutions. Connecticut: Greenwood Press. 141 p.
  • De Jongh, J. J. (1846) Verzameling van wetten, decreten, besluiten, reglementen, instructiën en bepalingen betrekkelijk het gevangeniswezen in de Nederlanden, Volume 1. W. Eekhoff. 595 p.
  • Fick, W. (1947) Rapport van de commissie voor de verdere uitbouw van het gevangeniswezen. Staatsdrukkerij ’s Gravenhage. 127 p
  • Franke, H. J. (1990). Twee eeuwen gevangen: over de geschiedenis van het gevangeniswezen en het emancipatieproces van gevangenen vanaf het eind van de achttiende eeuw tot heden. Amsterdam: Het Spectrum. 933 p.
  • Kaiser, F.E. (1993) An introduction to the International Guidelines for library services to prisoners. IFLA Journal 19:1. 67-73
  • Suringar, W.H., Nierstrasz, J.L., Warnsinck W.H. (1823) Ontwerp tot oprigting van een Nederlandsch Genootschap ter zedelijke verbetering der gevangenen. Leeuwarden: G.T.N. Suringar. 22 p

Paula Drewes is redacteur bij Topics, online nieuwsdienst van DPG Media

Deze bijdrage komt uit IP nr. 8 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.