Digitale toegankelijkheid is van groot belang voor een inclusieve samenleving. Wat is het precies en wat kan je als instelling doen om de informatie die je digitaal aanbiedt, beter toegankelijk te maken?
Door: Mirjam Raaphorst
In Nederland wonen meer dan twee miljoen mensen met een functiebeperking. Zij leven in een wereld waarin informatievoorziening en dienstverlening grotendeels digitaal plaatsvinden. Om te zorgen dat iedereen deel kan blijven uitmaken van die digitale samenleving, is het belangrijk dat websites, mobiele apps en digitale documenten toegankelijk zijn voor iedereen. Ook voor mensen met een functiebeperking. Dit is sinds 1 juli 2018 zelfs verplicht voor (semi-)overheidsinstellingen.
Soorten functiebeperkingenDigitale toegankelijkheid is in het bijzonder belangrijk voor mensen met één of meerdere beperkingen, al dan niet tijdelijk van aard. De verwachting is dat door de toenemende vergrijzing hun aantal toeneemt. De functiebeperkingen zijn onder te brengen in vier categorieën: visueel, auditief, motorisch en cognitief. Alle vier komen in diverse varianten en gradaties voor.
Mensen met een visuele beperking hebben een verminderd zicht of zijn blind. Ook kleurenblinden vallen in deze categorie. Dit is een omvangrijke groep: in Nederland is ongeveer een op de twaalf mannen en een op de 250 vrouwen kleurenblind. Dat is ruim acht procent van de bevolking. Onder auditief beperkten vallen onder andere doven en slechthorenden. Zij kunnen geen audio(visuele-)bestanden beluisteren of hebben hier moeite mee. Voor mensen met een motorische beperking (zoals spasmen en artritis) is het bedienen van een muis of het gebruik van een touchscreen lastig. In de laatste categorie vallen onder andere mensen met een cognitieve of neurologische beperking, zoals ADHD, dyslexie, leerstoornis, migraine en epilepsie.
Juridische basis
Om te voorkomen dat er mensen worden buitengesloten, trad in 2016 in Nederland het VN-verdrag handicap in werking. Ambtelijk geformuleerd is het doel van dit verdrag het bevorderen, beschermen en waarborgen van de mensenrechten van mensen met een beperking. In datzelfde jaar ging de EU-richtlijn voor de toegankelijkheid van websites en mobiele applicaties van overheidsinstanties in. Deze richtlijn is in Nederland in juli 2018 omgezet in het Tijdelijk besluit digitale toegankelijkheid. Het verplicht overheidsinstanties tot het nemen van noodzakelijke maatregelen zodat digitale informatie en dienstverlening toegankelijk is voor iedereen.
Het Besluit wordt in drie fases ingevoerd. Vanaf 23 september 2019 moesten nieuwe websites aan de eisen in het Besluit voldoen. Een jaar later, vanaf 23 september 2020, dienen alle websites en vanaf 23 juni 2021 ook apps te beantwoorden aan de voorwaarden.
Onder het Besluit vallen ook digitale documenten, zoals Word- en pdf-bestanden, intranetten, diensten en content afgenomen van derden. In dit artikel spreken we voornamelijk over websites, maar dit omvat ook apps, documenten en intranetten. Het Besluit wordt in een later stadium omgezet in de Wet digitale overheid.
Verhoog het contrast
Na het schetsen van het juridische kader is het tijd om te kijken naar de praktijk. Wat kan je doen om een bestaande website toegankelijker te maken en een nieuwe website beter in te richten? Hieronder volgt een aantal voorbeelden, een volledig overzicht staat in de Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.1.). De WCAG 2.1 bevat vijftig criteria voor het digitaal toegankelijk maken van websites en apps en is daarom een goede standaard voor het optimaliseren van de toegankelijkheid. De veranderingen zijn niet altijd groot en ingewikkeld, vaak gaat het om bewustwording en daardoor het nemen van net even andere keuzes.
Voor visueel beperkten is het belangrijk dat het contrast van de website voldoende is en alle elementen duidelijk zichtbaar zijn. Denk daar aan bij het ontwerpen van een huisstijl en een website.
Naast een duidelijk contrast is het van belang, zeker voor kleurenblinden, om niet alleen met kleur onderscheid aan te brengen. Neem een tabel of grafiek waarin kleuren worden gebruikt. Het verschil tussen kleuren is voor visueel beperkten vaak niet (goed) zichtbaar. Dit is eenvoudig te verhelpen door, naast kleur, ook een patroon of tekst te gebruiken.
Dit principe geldt ook voor een knop of button waar een gebruiker op moet klikken. Gebruik niet alleen kleur om de gebruiker tot een actie aan te zetten, zoals een groene button voor akkoord en een rode button voor een afwijzing. Beter is een groene button met daarin het woord ‘akkoord’ en een rode button met het woord ‘afwijzing’.
Daarnaast is het voor veel mensen fijn als ze de grootte van de tekst, de afstand tussen de woorden en de regels en het lettertype kunnen aanpassen. Dat geldt ook voor de mogelijkheid om op de website in te zoomen. Let daarbij wel op dat dit niet ten koste gaat van de functionaliteit.
Breng structuur aan
Veel mensen met een functiebeperking maken gebruik van speciale software, zoals een screenreader voor visueel beperkten. Een screenreader (waar overigens een goede gratis variant beschikbaar van is) kan in diverse tempo’s met een computerstem een webpagina voorlezen. Om een website goed toegankelijk te maken voor een screenreader en andere ondersteunende software, is het van belang dat de structuur van een website klopt en alle elementen op een website de juiste functieomschrijving hebben. Dit is het optimaliseren van de machineleesbaarheid van de website.
Een voorbeeld is de opmaak van een webpagina en documenten: geef in de code aan, dus onder water, wat een kopje, hoofdstuktitel of afbeelding is. Een goede hiërarchische koppenstructuur is hierbij essentieel. Benoem ook de functie van een link naar een andere webpagina in de code. Dus niet: ‘Lees hier verder’, want het is niet altijd duidelijk wat ‘hier’ en ‘verder’ betekenen; maar benoem de pagina waar de link naar verwijst. Kies voor een unieke en betekenisvolle verwijzing met een sleutelwoord. Ook als iets een (zoek)knop is, vraagt dat om een definiëring. Zet in de code wat de naam, rol en waarde is van elke knop, zodat de software dit goed kan voorlezen.
Extra aandacht hierbij verdienen afbeeldingen met tekst, zoals de veelgebruikte infographics. De tekst op een afbeelding kan niet door een screenreader worden voorgelezen en is lastig te vergroten. Geef daarom in de code aan dat dit een infographic is en zorg dat de informatie in de afbeelding ook in tekstvorm beschikbaar is.
Faciliteer toetsenbordondersteuning
Structuur is ook onontbeerlijk voor mensen met een motorische beperking. Voor hen kan het bedienen van een website met het toetsenbord (bijvoorbeeld de tab-toets om door een website te navigeren) of andere speciale apparatuur, zoals spraakondersteuning, een uitkomst zijn. Om dit te faciliteren dient de structuur van de website op orde zijn zodat de focus van de tab duidelijk en logisch is. Vergeet ook de foutmeldingen niet. Je wilt dat die voor iedereen duidelijk zichtbaar zijn en de focus krijgen.
Mensen met een cognitieve beperking maken, afhankelijk van hun behoeften, gebruik van verschillende digitale aanpassingen. Ook voor hen dient informatie gestructureerd en consistent te worden aangeboden. Omdat een cognitieve beperking vaak verband houdt met het zenuwstelsel, is het wenselijk om op de website de optie aan te bieden om knipperende, flitsende of andere afleidende inhoud uit te zetten. Daarnaast zijn mensen met een cognitieve beperking, net als veel anderen, gebaat bij helder en eenvoudig taalgebruik en een consistente opmaak.
Voeg ondertiteling toe
Mensen met een auditieve beperking, zoals slechthorenden en doven, kunnen een drempel ervaren bij het raadplegen van audio en audiovisuele content. Zij zijn geholpen met het aanbieden van ondertiteling bij filmpjes en het gebruik van mediaspelers waarbij ze het volume kunnen aanpassen. Ook is het belangrijk dat, bijvoorbeeld bij een interview of een podcast, de stem van de spreker duidelijk te onderscheiden is van het achtergrondgeluid. Voor mensen die doof zijn geboren en geen Nederlands als taal hebben geleerd, is ondertiteling geen oplossing. Zij hebben een doventolk of vertaler nodig.
Maak een toegankelijkheidsverklaring
Onderdeel van het Tijdelijk besluit digitale toegankelijkheid is het publiceren van een toegankelijkheidsverklaring per dienst. Hiermee geeft de organisatie aan hoe ver zij is met het toegankelijk maken van de digitale dienstverlening en informatie. In de meeste gevallen zal een dienst nog niet volledig voldoen aan de eisen. In de verklaring geeft de instelling aan welke maatregelen zij wanneer neemt om de toegankelijkheid te verbeteren. Overigens is het opstellen van zo’n verklaring voor de instelling zelf een mooie inventarisatie en een goede leidraad voor verbeteringen. Het is dus zeker nuttig om te doen.
De verklaring dient elk jaar te worden geactualiseerd. Toezichthouders van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK) controleren steekproefsgewijs of de instelling de juiste maatregelen neemt en progressie toont. Daarbij kijken zij ook of gebruikers van een dienst de mogelijkheid hebben om problemen te melden en vragen te stellen.
BZK heeft op haar website een invulassistent voor het opstellen van een toegankelijkheidsverklaring geplaatst. Deze is gebaseerd op de Europese standaard (EN 301 549); ook zijn hierin de Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.1. A en AA) opgenomen.
Betrek de hele organisatie erbij
Naast een technisch vraagstuk is het verbeteren van de digitale toegankelijkheid een organisatorische uitdaging. Want de hele organisatie is hierbij betrokken: van de IT- en de communicatieafdeling, het hoger management en de inkopers tot juristen en redacteuren. Kortom, iedereen die bijdraagt aan het maken van apps, websites en documenten (inclusief Word- en pdf-bestanden voor intern gebruik).
Hoe pak je het verbeteren van die toegankelijkheid het beste aan? Een goede eerste stap is bewustwording. Als alle collega’s bekend zijn met het belang ervan, dan kan daar bij alle stappen in het ontwerp-, ontwikkel- en inkoopproces rekening mee worden gehouden. Het is namelijk efficiënter en goedkoper om bij de bouw van een nieuwe website of app de toegankelijkheidseisen meteen mee te nemen, dan deze later te implementeren. Dat geldt ook voor de inkoop van diensten of producten. Vraag aan het ontwerpbureau dat de nieuwe huisstijl maakt, de partijen die meedoen met een aanbesteding en de IT’ers die de nieuwe website bouwen naar digitale toegankelijkheid volgens de WCAG 2.1. En denk eraan om de standaard in overleg met de afdeling inkoop op te nemen in het pakket van eisen.
Schakel ervaringsdeskundigen in
Om digitale toegankelijkheid op de agenda te zetten en daar te houden, is het raadzaam om dit onderwerp op te nemen in het beleidsplan van de organisatie. Het kan helpen om een eindverantwoordelijke te benoemen die het proces bewaakt. Ook is het handig om structureel budget te reserveren. Het verbeteren van digitale toegankelijkheid is namelijk nooit af. Tijdens alle fases van het verbetertraject en in het bijzonder de testfase, is het nuttig en leerzaam om diverse ervaringsdeskundigen in te schakelen. Zij geven inzicht in wat verschillende mensen nodig hebben. Ook zijn er bureaus die gespecialiseerd zijn in digitale toegankelijkheid en hierover kunnen adviseren.
Voor alle gebruikers
Veel van bovenstaande aanpassingen, dat zeker geen uitputtende lijst is, komen niet alleen ten goede aan mensen met een functiebeperking. Ook voor anderen is het prettig als een filmpje is ondertiteld (als er veel omgevingslawaai is) en het contrast (op een zonnige dag) kan worden aangepast. Bovendien is informatie veel beter vindbaar en doorzoekbaar door zowel mensen als zoekmachines als deze gestructureerd wordt aangeboden. Iedereen heeft baat bij een goed ingerichte website.
Uitzonderingen voor erfgoed
Het ministerie van BZK heeft een aantal situaties benoemd waarin het voldoen aan de eisen van het Tijdelijk besluit digitale toegankelijkheid lastig is. Een ervan betreft digitale reproducties van stukken uit erfgoedcollecties. Het goed digitaal toegankelijk maken van bijvoorbeeld middeleeuwse handschriften en gefotografeerde schilderijen zou de authenticiteit van de reproductie aantasten en waarschijnlijk onevenredig veel tijd en middelen kosten. Daarom hoeven gedigitaliseerde objecten uit erfgoedcollecties niet altijd volledig digitaal toegankelijk te zijn. De uitzondering kan overigens tijdelijk zijn. Door nieuwe technologische ontwikkelingen is het mogelijk dat erfgoedinstellingen de aanpassingen later alsnog kunnen realiseren met een redelijke inzet van tijd en middelen.
Uit de praktijk van Delpher
De Koninklijke Bibliotheek heeft voor delpher.nl in het afgelopen jaar een groot aantal stappen gezet om de digitale toegankelijkheid te verbeteren. Menno van Os, front end-ontwikkelaar, vertelt: ‘We zijn met behulp van de WCAG 2.1 A en AA (Web Content Accessibility Guidelines) begonnen met het in kaart brengen van de benodigde aanpassingen. Dit waren onder andere het vergroten van het kleurcontrast, de HTML herstructureren en de toetsenbord- en screenreaderondersteuning mogelijk maken.’
Daarbij liepen de ontwikkelaars tegen een aantal moeilijkheden aan. ‘Zo waren aanpassingen in de HTML en voor screenreaders door technische beperkingen van de achterkant van de website lastig door te voeren. Gelukkig zijn we hier met een consultant (tevens ervaringsdeskundige) tot goede oplossingen gekomen.’
Als wens heeft Menno een tool waarmee de ontwikkelaars en testers zelf kunnen toetsen of de aanpassingen voldoen aan de toegankelijkheidseisen. Dat zou namelijk het proces zeer versnellen. En ten slotte een advies van Menno voor instellingen die nog moeten beginnen: ‘Ga snel aan de slag, want het verbeterproces kan complexer zijn dan je denkt. En schakel de hulp in van experts en ervaringsdeskundigen; zij zijn zeer waardevol in het hele traject.’
Congres
Voor wie meer wil weten: op 10 september vindt het Nationaal Congres Digitale Toegankelijkheid plaats over digitale inclusie: internet voor iedereen.
Mirjam Raaphorst is redacteur van IP en dienstcoördinator bij de KB
Deze bijdrage komt uit IP nr. 3 / 2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.