Door Astrid van Wesenbeeck
Een nationale bibliotheek die al het tekstuele erfgoed van Nederland digitaliseert en beschikbaar stelt voor huidige en toekomstige onderzoekers en andere gebruikers; waar zou die zijn zonder FAIR? Precies, nergens. Daarom gaat de KB FAIR.
Het begon bij een intern manifest dat afgelopen januari is vastgesteld. In dit KB Manifest staan maatregelen voor de korte en lange termijn ten behoeve van het Findable, Accessible, Interoperable en Reusable maken van onze collecties en datasets. Er is werk aan de winkel, maar we zijn al wel een goed eind op weg. De gedigitaliseerde collecties zijn bijvoorbeeld al vindbaar voor het brede publiek en voor wetenschappelijk onderzoek via onder andere Delpher.nl, DBNL.org en Dataservices.
Aanbevelingen
Om een beter beeld te krijgen van de ‘FAIR-heid’ van de collecties van de KB hebben we drie ‘zware jongens’ onder de collecties beoordeeld aan de hand van de FAIR-principes (zie kader). Deze drie zijn de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (DBNL), de gedigitaliseerde historische kranten en het webarchief. Vervolgens hebben we, om tot verbetering te komen, een aantal aanbevelingen genoteerd die dit jaar en in de komende jaren binnen de organisatie zullen worden besproken en naar acties zullen worden vertaald. De aanbevelingen hebben betrekking op bijvoorbeeld eigenaarschap en verantwoordelijkheid, persistent identifiers, linked data en juridische helderheid, maar ook op het nalopen van andersoortige databestanden die we FAIR willen gaan maken.
Open science
Door onze collecties FAIR te maken sluiten we aan bij de internationale transitie naar open science, waarin FAIR een hoofdrol speelt. Eenmaal FAIR worden collecties gemakkelijker te vinden, te citeren, te gebruiken en te hergebruiken. Omdat de zichtbaarheid zal toenemen, verwachten we dat het gebruik van de collecties en datasets zal toenemen zodat ook de maatschappelijke impact groter wordt. Omdat de KB al jarenlang hofleverancier van data is voor onderzoekers in de geesteswetenschappen, willen we met het FAIR maken van de collecties beter kunnen aansluiten bij de huidige praktijk van de (professionele) onderzoeker. We verwachten dat hoe ‘FAIR-der’ de collecties, hoe beter bruikbaar ze zijn voor onderzoekers buiten de geesteswetenschappen.
Het FAIR maken leidt ook tot een nieuw perspectief op de relatie tussen collecties en user interfaces, zoals Delpher en DBNL. Momenteel zijn de collecties (de achterkanten) en de user interfaces (de voorkanten) met elkaar verbonden, wat betekent dat we de collecties organiseren op basis van hoe ze volgens de user interface moeten worden getoond. Door de voorkant en de achterkant los te koppelen kunnen we met een collectie meer doen voor verschillende doelgroepen. Zo maken we onze infrastructuur flexibeler, toekomstbestendiger en professioneler, en kunnen we elke eindgebruiker precies bieden wat zij, hij of het (machine) nodig heeft.
De vijftien principes van FAIR
F – Findable (vindbaar)
- F1 (Meta)data krijgen een wereldwijd unieke en blijvende identifier toegewezen.
- F2 Data worden beschreven met rijke metadata.
- F3 (Meta)data bevatten duidelijk en expliciet de identifier van de data die ze beschrijven.
- F4 (Meta)data worden geregistreerd of geïndexeerd in een doorzoekbare bron.
A – Accessible (toegankelijk)
- A1 (Meta)data kunnen via hun identifier worden opgehaald met behulp van een gestandaardiseerd communicatieprotocol.
- A1.1 Het protocol is open, vrij en universeel implementeerbaar.
- A1.2 Het protocol maakt waar nodig een authenticatie- en autorisatieprocedure mogelijk.
- A2 Metadata zijn toegankelijk, ook als de data niet meer beschikbaar zijn.
I – Interoperable (uitwisselbaar)
- I1 (Meta)data gebruiken een formele, toegankelijke, gedeelde en breed toepasbare taal voor kennisrepresentatie.
- I2 (Meta)data gebruiken vocabulaires die de FAIR-principes volgen.
- I3 (Meta)data bevatten gekwalificeerde verwijzingen naar andere (meta)data.
R – Reusable (herbruikbaar)
- R1 (Meta)data hebben meerdere nauwkeurige en relevante attributen.
- R1.1 (Meta)data worden vrijgegeven met een duidelijke en toegankelijke datagebruiklicentie.
- R1.2 (Meta)data zijn voorzien van een gedetailleerde herkomstbeschrijving.
- R1.3 (Meta)data voldoen aan domeinrelevante community standards.
Meer over FAIR en over de principes vind je op www.go-fair.org.
Astrid van Wesenbeeck is open science officer bij de Koninklijke Bibliotheek.
Deze bijdrage komt uit IP #5/2021. Het hele nummer kun je hier lezen.