Door Casper Kleiman
Als je een dienst ontwerpt voor een brede groep mensen die wetenschappelijke informatie willen zoeken, ligt het voor de hand dat de moeilijkheid van de teksten een probleem zal zijn. Maar hoe zien zij dat zelf? Waar is de meeste behoefte aan? Inkijkje in de ontwikkeling van het KB-project WijsNL.
De KB werkt samen met onder andere universiteiten, hogescholen, SURF en funders aan de Nationale Open Science Agenda. Sinds 2017 is een van de ambities van de KB in deze agenda om wetenschappelijke publicaties beter toegankelijk te maken voor iedereen die onderzoek wil doen. Dus ook voor mensen die niet werken in de wetenschap. Daartoe ontwikkelen we een zoekomgeving die toegang biedt tot wetenschappelijke informatie, WijsNL geheten.
Uitgebreide onderzoeksaanpak
Om de toegang tot wetenschappelijke informatie voor een breed publiek mogelijk te maken, wilden we beter begrijpen hoe mensen op zoek gaan naar die wetenschappelijke informatie. Eerder onderzoek had al laten zien dat er een grote groep Nederlanders is die graag toegang wil tot wetenschappelijke artikelen. Uit dat onderzoek leerden we ook dat betaalmuren, jargon, taal en complexiteit worden ervaren als drempels. Minder duidelijk was wie er vooral op zoek gaan naar informatie, waarom ze dat doen en hoe ze dat aanpakken.
Daarom ontwikkelden we een uitgebreide onderzoeksaanpak, samen met bureau Perspective uit Amsterdam. Er werd een enquête uitgezet onder ruim tweeduizend mensen, we deden diepte-interviews en cocreatiesessies, en we testten prototypen in meerdere rondes met potentiële gebruikers. Daarbij keken we breder dan alleen wetenschappelijke artikelen en werden ook artikelen uit vakbladen, populairwetenschappelijke teksten, podcasts, video’s en dergelijke meegenomen in het onderzoek. Wij noemen dit non-traditional research output (NTRO).
‘Mooie dingen’ uit de enquête
Uit de enquête leerden we een aantal mooie dingen. Zo is twee derde van de Nederlanders geïnteresseerd in populairwetenschappelijke informatie en twee vijfde in wetenschappelijke informatie. Een vijfde van de Nederlanders is niet alleen geïnteresseerd, maar leest ook actief (populair)wetenschappelijke artikelen. Kijken we naar leeftijd, dan valt op dat vooral de groep van 18 tot en met 34 jaar actief leest, en dat er boven de 55 jaar minder interesse in wetenschap lijkt. Onder lezers worden als obstakels vooral betaalmuur, lengte, jargon en complexiteit veel genoemd.
Gebruikerstypen
Uit het onderzoek kwamen zeven gebruikerstypen naar voren. Vier daarvan kozen we als vertrekpunt voor WijsNL, omdat zij op elkaar lijken in gedrag en behoeften.
- De Diepgravers willen alles weten van een onderwerp, inclusief de ruis, de onzekerheden en de tegenstrijdige methoden. Niet ondanks, maar juist vanwege de complexiteit.
- De Urgenten moeten snel veel weten, vaak omdat er een belangrijke beslissing nadert waar zij mee te maken krijgen. Ze willen goed genoeg geïnformeerd zijn om volwaardig te kunnen meedenken.
- De Meningbouwers zoeken voor- en nadelen, nuance en tegenstrijdige bevindingen. Variatie in perspectieven is voor hen een teken dat ze op de goede plek zoeken.
- De Professionals gebruiken wetenschappelijke inzichten om beslissingen te ondersteunen. Zij willen meerdere invalshoeken, niet omdat ze twijfelen maar omdat ze zelf willen bepalen wat bruikbaar is.
Deze vier typen gebruikers bleken duidelijk extra behoeften te hebben die wij niet hadden verwacht.
Navigeren en keuzes maken
Wat ons opviel – als je de vier naast elkaar legt – is dat niemand een kant-en-klaar antwoord zoekt. Mensen willen geen vereenvoudigde versie. Ze willen variatie, in vorm en in wat het onderzoek vertelt. Niet de samenvatting, maar de discussie. Ze vragen ook niet om meer uitleg. Het gaat over beter kunnen kiezen en meer te kiezen hebben. Ze gaan juist zelf op zoek omdat ze te weinig variatie krijgen. Actuele onderwerpen zijn vaak de aanleiding om verder te zoeken, op zoek naar nuance of een breder perspectief.
De zoektocht naar kennis blijkt vooral te gaan over navigeren en keuzes maken. Wil je breder kijken of verdiepen? Heb je veel of weinig tijd? Is een artikel meer van hetzelfde of juist afwijkend? Dat wil niet zeggen dat jargon en complexiteit geen probleem zijn, maar wel dat het navigeren belangrijker is voor deze vier typen. Ze willen veel makkelijker kunnen kiezen wat ze wel of niet gaan lezen. En ze willen die keuze maken voordat ze lezen, en niet eerst een artikel hoeven lezen om die inschatting te kunnen maken.
Prototypen en principes
In het ontwerpend onderzoekstraject hebben we in meerdere rondes prototypen verkend, getest en aangescherpt met de doelgroep om dit navigeren te verkennen. Daarbij onderzochten we wat waardevol kan zijn voor WijsNL en ook hoe en onder welke voorwaarden oplossingen werken. Deze experimenten maakten duidelijk dat ogenschijnlijk kleine ontwerpkeuzes grote invloed hebben op hoe het concept wordt begrepen en gebruikt.
Op basis van deze inzichten hebben we een set principes geformuleerd. Deze vallen binnen vier grote clusters.
- Toegankelijk voor iedereen. We willen dat wetenschap te begrijpen is zonder voorkennis. Iedereen moet kunnen starten. Daarom bieden we onder andere overzicht, korte samenvattingen, oneliners en meerdere startpunten.
- Zelf wijzer worden. We willen dat mensen zelfstandig in staat zijn om onderzoek te doen. Denk hierbij aan verwijzen naar originele bronnen, voorselecties om te starten, filters als leesduur en complexiteit. En aan de mogelijkheid om je zoekgeschiedenis te bewaren.
- Meerdere invalshoeken. We willen een ruime variatie aan bronnen, zowel in vorm als perspectief. We blijven weg van interpreteren, dat mogen gebruikers zelf doen.
- Weten waarin je zoekt. Transparantie is de basis van vertrouwen. We maken zichtbaar hoe informatie wordt geselecteerd en gepresenteerd. Zo zijn originelen toegankelijk, wordt AI-gebruik goed uitgelegd en zijn we duidelijk over met wie we samenwerken en wat we opnemen en wat niet.
Sommige van deze principes blijken een delicate balans te hebben. Kleine afwijkingen hebben soms grote gevolgen. Het woord ‘betrouwbaar’ bijvoorbeeld wekt juist argwaan op.
Hoe passen we het toe?
Onze visie voor WijsNL is nu dat mensen beginnen op een vertrouwde plek, makkelijk kunnen doorklikken en makkelijk kunnen beslissen: is dit de moeite waard? Helpt het mij verder om te begrijpen? Zo bewegen gebruikers zich van bron naar bron, steeds opnieuw afwegingen makend.
We helpen ze ook met jargon, taal en complexiteit. Bijvoorbeeld door een Nederlandstalige samenvatting te geven van een artikel wanneer ze dat aanklikken. Gebruikers willen eerst vooral kunnen kiezen voordat ze überhaupt gaan lezen, luisteren of kijken. Verschillende uitingsvormen zijn hierbij eveneens een belangrijk ingrediënt. Niet alleen wetenschappelijke artikelen, maar ook NTRO’s. Dat maakt dat er niet alleen te kiezen is wat je tot je neemt, maar ook hoe je dat doet.
Daarmee is het idee van onze portal duidelijker geworden dan we eerder voor ogen hadden. Minder duiden, meer ontsluiten. Minder vereenvoudigen, meer toegankelijk maken zonder te versimpelen. Liever zijwieltjes dan achter op de bagagedrager. Dat sluit ook aan bij een van de waarden die de KB uitdraagt: het recht van mensen om zelf tot een oordeel te komen, op basis van toegang tot brede en betrouwbare informatie.
Vervolg: pilot
Op basis van wat we hebben geleerd werken we nu aan een pilot om te ontdekken hoe dat in het echt gaat functioneren. We willen hierbij met een kleine scope van onderwerpen een dienst bouwen waar echte gebruikers kunnen zoeken en vinden, en waar we zelf leren hoe we die informatie het beste kunnen verzamelen en ontsluiten. We werken hiervoor samen met een aantal partijen die net als wij heel enthousiast zijn over de belofte.
> Meer over WijsNL en de voortgang van het project kun je lezen op kb.nl/over-ons/projecten/wijsnl en in het artikel in dezelfde IP: De KB transformeert: wetenschappelijke kennis voor iedereen – van bewaren naar begrijpen.
Casper Kleiman is propositiemanager bij de KB, nationale bibliotheek.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #4-2026. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.