Hoe moet de Europese regelgeving nu precies worden geïnterpreteerd ten aanzien van tweedehands ebooks? Dat wilde de Haagse rechtbank weten van het Hof van Justitie van de EU. Het langverwachte antwoord volgde eind 2019.
Door: Frank Huysmans
In februari staakte Tom Kabinet, een platform voor tweedehands ebooks, zijn activiteiten. Het bedrijf begon medio 2014 een ‘Marktplaats’ voor tweedehands ebooks. Want waarom zou je een gekocht digitaal boek niet mogen doorverkopen als het verhandelen van de gedrukte versie gewoon legaal is?
Deze ogenschijnlijk eenvoudige vraag werd al meteen in 2014 inzet van een juridisch geschil. De Groep Algemene Uitgevers (GAU) van het uitgeversverbond (thans Mediafederatie) spande een procedure aan om de site uit de lucht te krijgen. De vrees van rechthebbenden was dat er een levendige handel in illegaal verkregen titels zou ontstaan die de verkoop van nieuwe ebooks grote schade zou toebrengen.
Na de nodige juridische schermutselingen – en pogingen van het bedrijf om aan de bezwaren tegemoet te komen – kwam een beroepszaak uiteindelijk bij de Haagse rechtbank terecht. Die riep de hulp in van het Hof van Justitie van de EU. Hoe moest de Europese regelgeving ten aanzien van tweedehands ebooks nu precies worden geïnterpreteerd?
Antwoord
Vlak voor kerst kwam het Luxemburgse hof met haar langverwachte antwoord op de zogeheten ‘prejudiciële vragen’ uit Nederland. Dat antwoord komt erop neer dat er volgens het EU-recht wel degelijk een onderscheid moet worden gemaakt tussen de verkoop van fysieke en digitale boeken.
Bij de verkoop van een gedrukt boek ontvangen de makers en de uitgever een vergoeding en gaat het distributierecht van het exemplaar over op de koper. Die mag het boek dus doorverkopen zonder toestemming van de auteursrechthebbenden. In juristenlingo hebben we het over de uitputting van het distributierecht onder de ‘first sale doctrine’.
Dienst
Bij een ebook is er echter juridisch gezien geen sprake van de verkoop van een product maar van het leveren van een dienst. Als je een ebook ‘koopt’, sluit je een licentie af op het gebruik van het auteursrechtelijk beschermde materiaal.
Daarbij komt dat een tweedehands digitaal boek niet verslijt. Bij een lagere prijs ontstaat oneerlijke concurrentie met het ‘nieuwe exemplaar’, die sterker wordt naarmate de omloopsnelheid van het ‘gebruikte exemplaar’ toeneemt. Rechthebbenden lopen daardoor inkomsten mis: consumenten zullen minder nieuwe ebooks kopen als er identieke maar goedkopere alternatieven zijn.
Verschillen
De uitspraak is grotendeels in lijn met eerdere uitspraken van het Hof, maar lijkt dat op een aantal punten ook niet te zijn. In een eerdere zaak besliste het Hof namelijk dat computersoftware onder voorwaarden wél tweedehands mag worden doorverkocht. Op deze uitspraak had Tom Kabinet een van zijn eerdere bedrijfsmodellen gebaseerd. De motivatie van het Hof is hier strikt juridisch: software valt onder een andere EU-richtlijn, en een ebook is nu eenmaal geen computerprogramma.
Het doet verder vreemd aan dat lidstaten sinds begin dit jaar van de EU een verlaagd btw-tarief mogen hanteren voor digitale publicaties, net als bij gedrukte boeken en periodieken. Doet het verschil tussen fysiek product en online dienst er nu wel of niet toe?
En dan was er nog de uitspraak van hetzelfde Hof in een andere Nederlandse zaak over de vraag of het leenrecht ook van toepassing is op ebooks. Onder bepaalde voorwaarden wel, oordeelden de magistraten.
Kamervragen
Het nieuws dat Tom Kabinet (koeterdeens voor ‘lege kast’) ermee stopt, leidde in februari dan ook tot vragen van twee VVD-Kamerleden aan de minister van OCW. Met als achterliggende kwestie of er nu rechtsongelijkheid bestaat tussen het uitlenen en het (door)verkopen van ebooks.
Jammer genoeg waren de Kamervragen nogal onscherp geformuleerd. Minister Van Engelshoven kon volstaan met het terechte antwoord dat de praktijk van het digitale uitlenen in Nederland, middels het tussen de openbare bibliotheken, de rechthebbenden en de Staat gesloten e-lending-convenant, volledig losstaat van de uitspraak in de zaak-Tom Kabinet. Waarmee de achterliggende vraag openbleef en de ebookcase voor het bedrijf wel, maar voor juristen voorlopig nog niet dichtgaat.
Frank Huysmans is bijzonder hoogleraar bibliotheekwetenschap aan de UvA en zelfstandig onderzoeker en adviseur bij WareKennis
Deze bijdrage komt uit IP nr. 3 / 2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.