Door Maarten Hafkamp
Filosoof, schrijver en columnist Hans Schnitzler schreef voor de Maand van de Geschiedenis, elk jaar in oktober, een essay rond het thema van de Maand in 2024: ‘Echt nep’. Hij onderzoekt daarin de historische relatie tussen mens en machine en hoe die twee zich tot elkaar verhouden in tijden van kunstmatige intelligentie.
Hoe weet je nog wat echt is in een wereld van nepnieuws, deepfakes, complottheorieën, beeldvorming, framing, misleiding en waarheidsvinding? Deze maand gaat het tijdens de Maand van de Geschiedenis overhet schemergebied tussen feit en fictie. Hans Schnitzler schreef speciaal voor het thema van het evenement het essay De mens, de machine & de therapeut en gaat daarmee het land in.
Al sinds het begin van de mensheid verhoudt de mens zich tot de machine, legt Schnitzler uit. ‘De mens is eigenlijk altijd al aangewezen op technologie en heeft die altijd nodig gehad om te overleven. Het is ook een manier om onze omgeving steeds meer te manipuleren, dus het is evengoed inherent aan cultuur. Als de technologie meer mogelijkheden biedt, zal de mens die meer omarmen. Ze intensiveert, vergroot en voorspelt ook menselijke vermogens. Van huis uit verlangen we daarnaar.’
‘ECHT NEP’ IS HET THEMA VAN DE MAAND VAN DE GESCHIEDENIS 2024. DE VRAAG OF IETS ECHT OF NEP IS, IS OOK AL EEUWENOUD. JE HAALT PLATO AAN ALS VOORBEELD.
‘Ja, Plato is de vader van de vraag of iets echt of nep is. Denk aan de mensen die al hun hele leven in een grot zitten en tegen een wand aankijken. Ze zien daarop schimmen of afbeeldingen die ze voor waar houden. Er brandt een vuurtje achter ze, mensen lopen erlangs, en ze zien schaduwen. Die schaduwwereld beschouwen ze als echt. Plato laat ze zien dat wat echt is daarbuiten zichtbaar wordt.’
DAT VOORBEELD VAN PLATO VERGELIJK JE MET DEZE TIJD …
‘Enerzijds wil ik laten zien dat het vraagstuk echt versus nep en werkelijkheid versus schijn altijd al terugkwam in de geschiedenis en filosofie. Anderzijds borduur ik voort op de grot van Plato die nu in feite een digitale grot is. Daarbij zijn de servers van de grote techbedrijven het vuurtje van toen geworden. En we kijken niet meer naar een wand, maar naar een schermpje. Dat is dan onze hedendaagse blik op de werkelijkheid.’
NU MENS EN MACHINE NOG MEER SAMEN LIJKEN TE SMELTEN, STEL JE JE DE VRAAG WAT DAT BETEKENT VOOR HET MENS-ZIJN.
‘Dat komt voort uit mijn zorg om menselijke waardigheid. Technologie kan de menselijke waarde ten goede komen, bijvoorbeeld wanneer je een propthese krijgt als je been wordt geamputeerd – met deze prothese kun je je enigszins op een waardige manier voortbewegen. Maar technologieën kunnen ook de menselijke waardigheid ondermijnen. Denk aan wat er is gebeurd bij de toeslagenaffaire. Die vraag rond menselijke waardigheid loopt als een rode draad door mijn werk. Technologie speelt daar op allerlei manieren op in, ten goede en ten kwade. Ik denk dat de aandacht meer mag uitgaan naar de zorgelijke kant.’
WIE IS DE THERAPEUT UIT DE TITEL VAN JE ESSAY?
‘We hebben een therapeutische relatie met technologie. Ik zocht naar een vorm die mensen kon prikkelen. Het is denk ik nuttig om naar onze relatie met technologie te kijken zoals je in relatietherapie of in psychotherapie teruggaat naar de vraag waar je vandaan komt of hoe je zo geworden bent. Ik wil onderzoeken hoe die relatie zit en wat het ons geeft.’
DE VRAAG OF IETS ECHT OF NEP IS, LIJKT DE LAATSTE JAREN VEEL MEER TE SPELEN MET ZAKEN ALS DEEPFAKES ET CETERA.
‘De technologie wordt steeds geavanceerder en we kunnen onze zintuigen steeds minder vertrouwen omdat beelden en geluidsopnames of stemmen alsmaar makkelijker te manipuleren zijn. Dus je weet soms inderdaad niet of iets echt of nep is. In die zin is er echt wel iets aan het veranderen. Ook hier kun je wel weer naar de geschiedenis kijken, bijvoorbeeld rond de ontwikkeling van de boekdrukkunst, maar nu gaat het om beeld en geluid.’
BAART DAT ZORGEN?
‘De Duits-Amerikaanse filosoof Hannah Arendt waarschuwde in The Origins of Totalitarianism al dat de ideale onderdanen van een totalitair regime niet de overtuigde nazi’s of communisten zijn, maar de mensen die geen onderscheid tussen feit en fictie meer kunnen maken. Deze mensen worden onverschillig en zijn daardoor eenvoudig te manipuleren. Dat lijkt wel, ik zeg het voorzichtig, op de situatie waar we naar op weg zijn. Het is zaak om heel alert te zijn. We omarmen als samenleving de technologieën, maar er zit wel echt een keerzijde aan.’
IN JE BOEK HET DIGITALE PROLETARIAAT SCHETSTE JE BIJNA TIEN JAAR GELEDEN AL EEN SOMBER BEELD OVER DE ONTWIKKELINGEN OP TECHNOLOGISCH GEBIED EN DE OPKOMST VAN DE TECHBEDRIJVEN (EN HUN MACHT). HOE ZIE JE DAT NU?
‘Ik moet zeggen dat ik eigenlijk minder somber ben dan tien jaar geleden. De techbedrijven hebben bepaalde belangen en opereren vanuit een bepaalde overtuiging – ideologie zou je kunnen zeggen. De gedachte was toen: ach ja, technologie is neutraal, je kunt haar wel of niet gebruiken. Ik denk dat er sinds het boek heel veel is gebeurd. Er is wetgeving gekomen, en de techtitanen als Mark Zuckerberg en nu ook Elon Musk worden aangepakt. Qua bewustzijn is er veel gekanteld. Het probleem is echter wel dat we veel zaken als informatie en data in handen van die techbedrijven hebben gegeven en dat we daar afhankelijk van zijn geworden. Daar maak ik me wel zorgen over, al gaat me dat meer om de machtsvraag. De techbedrijven zijn toch de ontwerpers van onze wereld en die hebben we weinig in de weg gelegd.’
WAAR STAAT DE INFORMATIEPROFESSIONAL IN DIT ALLES?
‘De informatieprofessional speelt een zeer cruciale rol, in de zin dat er altijd menselijke waarde rond technologie moet zijn. Je kunt technologie gebruiken, maar welke waarden staan hier op het spel? Dus of je nu in de zorg of in het onderwijs werkt, of als informatiespecialist, wees je heel bewust van die ethische kant en probeer dat zichtbaar te maken.’
Maand van de Geschiedenis 2024
Het Nederlands Openluchtmuseum organiseert de Maand van de Geschiedenis dit jaar voor de dertiende keer. Samen met musea, bibliotheken, boekhandels, archieven en andere culturele instellingen worden in oktober honderden activiteiten door het hele land georganiseerd onder het motto ‘Ontdek gisteren, begrijp vandaag’. Deze maand wordt ingezoomd op het schemergebied tussen echt en nep ‘in een tijd waarin de waarheid ergens in het midden ligt, het verschil tussen mening en feit vertroebelt en factchecker een beroep is’.
Zo was er bij De Balie in Amsterdam al een lezing over 75 jaar Chinese staatspropaganda. Verder zijn er deze maand bij Museum De Waag in Deventer gratis instaprondleidingen over Het Laatste Avondmaal van meestervervalser Han van Meegeren en de beroemde valsemuntersketel. En Erfgoed Leiden biedt diverse flitslezingen en workshops rondom imitaties en vervalsingen in haar archieven en collecties, met als insteek ‘dat nep ook waarde kan hebben’. Denk aan de vervalste persoonsbewijzen in de Tweede Wereldoorlog, of aan het ‘nepporselein’ faience uit de zeventiende eeuw, een alternatief voor het dure, door de VOC geïmporteerde Chinese porselein dat de gemiddelde inwoner zich niet kon veroorloven.
De complete agenda met activiteiten is hier te vinden.
Maarten Hafkamp is freelance journalist, schrijver en scenarioschrijver.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #7-2024. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
