Digitale inmenging in verkiezingen, desinformatie; hoe groot is dit probleem voor de democratie? En hoe kunnen we de techreuzen nu echt hun verantwoordelijkheid laten nemen? ECP, Platform voor de InformatieSamenleving verzorgde er samen met het NL IGF (Nederland Internet Governance Forum) een webinar over.
Door Cindy Lammers
Trump of Biden? Inmiddels weten we de uitslag, maar op het moment van het webinar Digitale inmenging in verkiezingen. Probleem zonder oplossing?, vorige maand, is het nog gissen. ‘We doen een setting the scene aan de hand van de presidentsverkiezingen in de VS in 2016’, legt moderator Dennis Broeders, universitair hoofddocent Veiligheid & Technologie aan de Universiteit Leiden, de opzet uit. ‘En we lopen vooruit op die van dit jaar.’ Niet erg, want het thema blijft actueel. En het is niet uitsluitend een Amerikaans verhaal. ‘Zie ook het Brexit-referendum in Groot-Brittannië waar Russische actoren het vuurtje goed hebben opgestookt.’ Dichter bij huis uitte minister van Binnenlandse Zaken Ollongren enkele dagen voor het webinar in een brief aan de Tweede Kamer haar zorgen over digitale inmenging in de Tweede Kamerverkiezingen. Kortom, Houston, we have a problem.
Broeders heeft drie virtuele tafelgasten ter beschikking om het onderwerp aan de hand van enkele vragen eens goed te fileren: Carmen Gonsalves (hoofd Internationaal Cyberbeleid ministerie van Buitenlandse Zaken), Ronald Prins (lid kiesraad & onderzoeksraad voor Veiligheid, medeoprichter FOX-IT en sinds 1 oktober Hunt & Hackett) en Marietje Schaake (international policy director Stanford University & Cyber Peace Institute, voormalig lid Europees Parlement namens D66).
Hoe erg is dit probleem van digitale inmenging nu eigenlijk?
Gonsalves: ‘Het is een groot probleem, onderdeel van een nog bredere problematiek die zich de laatste jaren steeds meer laat zien: dat actoren die ons niet welgezind zijn alle digitale middelen inzetten om onze maatschappij, democratie, veiligheid en economie op welke manier dan ook te ondermijnen. Dat gebeurt sluipenderwijs. Het een absolute no go en iets wat we internationaal moeten verwerpen.’
Prins: ‘Ik denk ook wel dat het een probleem is. Maar er hangt nog een vraag omheen. In onze polariserende omgeving is het veel belangrijker dat we het vertrouwen in de verkiezingen houden. Als mensen een haakje vinden om te twijfelen aan de verkiezingsuitslag is dat niet goed. Dat gebeurt bijvoorbeeld op afstand door Poetin – onrust creëren is zijn doel – maar ook door Trump zelf met zijn klachten over stemmen per post.’
Schaake: ‘De verdeeldheid in de VS heeft sinds 2016 ongekende vormen aangenomen. Ik denk zeker dat die buitenlandse inmenging daar het zaadje voor heeft geplant, en dat is alleen maar gaan groeien. Je ziet tevens de grens vervagen tussen wat duidelijk uit het buitenland komt en welke beïnvloeding, manipulatie en nepinformatie uit het land zelf afkomstig zijn. Het idee dat niks meer te vertrouwen is, dat mensen ook best kunnen voorstellen dat niks meer waar is, dat niemand en niks meer integer zijn, ook niet het verkiezingsproces, dat is in mijn optiek de grootste schade. En als het intern wordt aangewakkerd kun je je zelfs voorstellen dat een buitenlandse inmenger zegt: ons werk is niet eens meer nodig, er is al zoveel verdeeldheid en wantrouwen, vanaf nu holt het systeem zichzelf uit.’
Zijn bepaalde landen extra vatbaar voor digitale inmenging?
Schaake: ‘Wat we zien is dat hoe meer verbondenheid en gebruik van sociale media er is, hoe makkelijker deze methoden te gebruiken zijn om desinformatie snel te laten delen. Politieke reclame, memes… Ik denk, en dat werd laatst ook bevestigd door iemand uit de Amerikaanse inlichtingenhoek, dat sociale media kans bieden voor inmenging en andere ondermijning, zeker in de VS met zijn tweepartijensysteem en sterk verbonden en veel online lezende burgers. Sociale media hebben leuke kanten maar er zitten ook nieuwe bedreigingen aan vast. Ik denk dat deze nog onvoldoende worden begrepen. Ze kunnen moeilijk worden onderzocht. En mensen kunnen heel moeilijk precies begrijpen wat er allemaal op ze wordt afgevuurd. Daardoor zijn ze kwetsbaar, zijn wij als democratische samenleving allemaal heel kwetsbaar.’
Gonsalves: ‘Als het gaat om direct ingrijpen en sabotage van verkiezingssystemen, letterlijk het beïnvloeden van het uitbrengen of tellen van stemmen, dan zijn we in Nederland minder kwetsbaar. We doen meer analoog en op papier. In tegenstelling tot de VS waar veel meer digitaal gestemd wordt. In 2016 zijn daar ook hacks geweest in het systeem van de verkiezingsbureaus. Niet geslaagd, maar zeker geprobeerd. De impact van inmenging via georkestreerde desinformatiecampagnes hangt af van het specifieke land, de geopolitieke en maatschappelijke situatie. In het oostelijk deel van Europa bijvoorbeeld voelen ze zich kwetsbaar voor Rusland. In Nederland is dat veel minder; onze maatschappelijke weerbaarheid matcht meer met de dreiging, en onze mediawijsheid is toch relatief groot. Of dat uiteindelijk voldoende is om deze fenomenen buiten de deur te houden is een andere vraag.’
In hoeverre doen de westerse landen aan digitale inmenging? We hebben het vaak over Rusland, China, maar propaganda is natuurlijk zo oud als…
Schaake: ‘Een open samenleving waar een vrij debat is en waar verkiezingen vrij zijn, biedt een andere kans van manipulatie dan een samenleving waar de verkiezingsuitslag allang bepaald is, het vertrouwen laag is en interne propaganda aan de orde van de dag. Maar ik denk vooral ook dat we de hand in eigen boezem moeten steken. Hoe zijn we nou zo kwetsbaar geworden? Hoe kan het dat we een aantal van deze manipulaties en interventies niet goed hebben zien aankomen? En dat we ook niet helemaal hebben begrepen dat sociale media niet alleen maar leuke en makkelijke verbindingen zouden bieden, maar ook kansen om heel nare dingen mee te doen? Dus als democratische samenlevingen moeten we tevens zelf in de spiegel kijken en niet alleen de vinger wijzen naar wat er van buiten komt.’
Wat zijn de zwakheden in ons eigen systeem die we moeten adresseren – politiek, technologisch, maatschappelijk?
Schaake: ‘In Nederland hebben mensen relatief veel vertrouwen, relatief veel media en relatief veel keuzes in het politieke landschap en dat draagt allemaal bij aan een klimaat waarin ze medestanders kunnen vinden of hun mening gereflecteerd zien. Maar dit neemt niet weg dat je ook hier steeds meer polarisatie ziet – polarisatie zelfs die tot samenzwering aanslaat. Ik vond het geen fijn nieuws dat de NOS heeft besloten om het logo van hun busjes te halen. Je ziet dat journalisten maar ook politici worden aangevallen. Er is een opzwepende toon, deels op desinformatie gebaseerd, en je ziet acties gericht op het opruien van mensen waarbij informatie niet alleen op het internet blijft maar zich ook in de samenleving zelf manifesteert door de daden van mensen. Hier moet veel meer onderzoek naar komen.
‘Waar we tegenaanlopen is dat de platformen als Google, Facebook, Twitter en YouTube over het algemeen potdicht zitten als het gaat om onafhankelijk onderzoek. Dat het echt heel moeilijk is om te kijken hoe die data nou precies stromen, wat de echte effecten zijn in het gedrag van mensen van wat ze zien en lezen. Ik kan me heel goed voorstellen dat een aantal van die kaders in regels wordt vastgelegd. Want ze zijn er nu niet. We lopen nu heel erg achter de feiten aan, letterlijk omdat we geen toegang hebben tot informatie. Zo ligt er heel veel macht bij de techbedrijven. Die misschien wel winst maken ondanks dat de democratie erdoor wordt aangetast.’
Gonsalves: ‘In de EU realiseren we ons allemaal dat we in meer of mindere mate kwetsbaar zijn en dat we een heel stevig gesprek moeten aangaan met de private sector, met de social media platforms als schakel tussen burger en informatie en de bronnen waar die informatie vandaan komt. Terwijl we een aantal jaren geleden nog heel terughoudend waren, ook in Nederland, om maar iets te doen aan regelgeving in het digitale domein, is er nu duidelijk de wens naar meer verplichting, verantwoordelijkheid en transparantie. In de EU zal dit hopelijk veranderen met de European Democracy Action Plan en nieuwe Digital Service Act.’
Prins: ‘Het fenomeen dat je ziet zou je grofweg in tweeën kunnen delen. Aan de ene kant allerlei advertenties en prachtige filmpjes waarvan je weet wie erachter zit en wie ervoor betaalt. Dat kun je met regelgeving goed doen. Daarnaast heb je de socialemediaomgeving, waar algoritmes bepalen wat wij zien en ervoor zorgen dat we zolang mogelijk online blijven op dezelfde pagina en dat er clickbait onder verschijnt. Je kunt transparantie vragen aan de techreuzen, maar die algoritmes zijn de kern van wat zij hun intellectueel eigendom vinden, hun bestaansrecht waarom ze überhaupt in de lucht kunnen zijn. Wat voor soort regelgeving zou je hierop als antwoord willen hebben? Mag dat alleen maar als het om leuke, gezellige dingetjes gaat, filmpjes van dansende katten? Ergens moet er een grens worden getrokken. En dat is heel moeilijk. Ik zou daar niet meteen een technische oplossing voor weten.’
Dan toch een oplossing vanuit de politiek, ten behoeve van een goede democratische omgeving waar argumenten uitgewisseld kunnen worden? Wat zijn dan de eerste twee dingen waar je aan denkt?
Schaake: ‘Ten eerste: meer transparantie. Niet alleen over politieke reclame maar ook microtargeting, dus de manier waarop data die over jou verzameld zijn weer worden gebruikt om je berichten te voeren. Ten tweede: frictie aanbrengen in de manier waarop en snelheid waarmee informatie gedeeld kan worden. De zogenaamde virality – in tijden van corona een interessante analogie – van berichten die sterke emoties oproepen en binnen 3 minuten 300 miljoen mensen kunnen bereiken, als een virus dat heel snel door het systeem ettert. Je ziet nu veel interessante voorstellen om hier een rem op te zetten. Dat zou dan natuurlijk niet gelden voor leuke kattenfilmpjes, maar wel voor terreuraanslagen, suïcides, overvallen, marteling, ongefundeerde claims, oproepen tot ellendige dingen, en dat kan ook een politiek karakter hebben. Als een bericht in no time viraal gaat en even erna duidelijk wordt dat het niet waar is, is het effect al zo groot dat je de geest niet meer terugkrijgt in de fles.
‘Ik vind het moment aangebroken dat de techbedrijven meer verantwoordelijkheid nemen voor de manier waarop ze informatie rangschikken en het mogelijk maken om informatie te delen. Dat daar nu eens door een democratische lens naar gekeken wordt. Vanuit dat oogpunt kun je ook zeggen: er hoeft geen absolute transparantie te zijn over hoe de algoritmes werken, maar experts moeten er wel naar kunnen kijken in het algemeen belang. Dat is niet alleen noodzakelijk, maar ook dringend aan het worden.’
Prins: ‘Dat klinkt wel heel erg als een staatscommissie die gaat bepalen wat ik mag zien op Facebook… Ik snap je extremen, daar hebben de techreuzen ook hun verantwoordelijkheid te nemen. Maar de moeilijkheid zit hem in het middengebied. En zeker als er een geheime commissie is die naar dingetjes mag kijken en die gaat bepalen wat er nou wel of niet online mag worden uitgezonden of hoe snel verspreid, dan komen we met andere grondrechten in de knel.’
Schaake: ‘Het is nu al geheim, we weten gewoon niet hoe Facebook of Twitter hun beslissingen nemen. Ik zou zeggen: je moet dat langs democratische lijnen leggen. Dit betekent meteen ook dat het helemaal niet geheim kán zijn. Maar je kunt wel zeggen: er is een mandaat van een toezichthouder.’
Hoe je het ook aanpakt: je raakt aan de vrijheid van meningsuiting in een bepaalde vorm.
Gonsalves: ‘Over het algemeen hebben alle Europese landen een duidelijke gemene deler in hun aanpak: desinformatie aanpakken ja, maar vrijheid van meningsuiting daar slachtoffer van laten worden, nee. Het blijft een belangrijke balans om te handhaven, en daarover moeten we de discussie blijven voeren en de bewustwording blijven bevorderen. Ook kunnen we kijken naar manieren om de kosten van slecht gedrag te verhogen. Als je de drempel voor andere landen om zich te mengen wat hoger maakt, dat ze er niet zomaar mee wegkomen, zou dat kunnen helpen. Met EU’s Cyber Sanction Regime proberen we dat ook, bijvoorbeeld door een land bij overtreding een inreisverbod of bevriezingsmaatregel op te leggen.’
Hack and leak en online trolling
Hoe zat het ook alweer met de Amerikaanse verkiezingen in 2016? Broeders zet het kort op een rij: ‘Is er digitale inmenging geweest? De NSA, CIA en FBI waren er in 2017 helder over: ja, van Rusland. Wat deden zij? Twee dingen: hack and leak operations, waarbij de organisatie van de Democratische partij werd gehackt en die informatie via WikiLeaks naar buiten werd gebracht. Later kwam daar ook forge bij (hack, forge and leak): tussen de echte informatie fake dingen stoppen die nog wat erger zijn. De tweede tactiek was online trolling: Russische actoren die zich op sociale media voordeden als Amerikanen om zo het vuurtje in de VS op te stoken.’
Je kunt het webinar terugkijken op: https://live.dutchwebinar.com/ecpdeelnemersspecial.
Cindy Lammers is hoofdredacteur van IP.
Deze bijdrage komt uit IP #8/2020. Het gehele nummer kun je hier lezen.