Is het een disruptieve technologie die de wereld zal veranderen? Of is het een geldverslindende hype? Zelden lopen de meningen zo uiteen als bij blockchain. Maar hoe staat het er nu voor met de technologie? En wat betekent dit voor de informatiesector? Een stand van zaken.
Door: Sjors de Valk
Om te beginnen bij het begin: wat is blockchain nog maar? Het is een database waarin je informatie vastlegt met de nauwkeurigheid van een grootboek. Dat kan om allerlei informatie gaan: blockchain is neutraal. Je kunt er bijvoorbeeld financiële of medische informatie in onderbrengen of documentaire of museale informatie, geheel afhankelijk van het type blockchain. Want voor de goede orde: er is niet één blockchain; de Blockchain – met hoofdletter – bestaat niet. Het bekendste voorbeeld is Bitcoin, een blockchain voor het bijhouden van transacties van cryptocurrencies, digitale valuta. Maar er zijn ook blockchains voor het opslaan van bestanden of voor het registreren van intellectueel eigendom.
Blockchain is dus een database. Big deal, zou je zeggen – daar zijn er ettelijke van. Wat maakt blockchain nu zo bijzonder (en mensen zo enthousiast)?
Gedistribueerd
In de eerste plaats is blockchain een gedistribueerde database, een database die op verschillende locaties wordt onderhouden door een netwerk van samenwerkende computers. Iedereen kan de blockchain-software installeren en zo een onderdeel – een node – worden van dit netwerk. Dat maakt blockchain weerbaar. Vergelijk dit met LinkedIn: als het bedrijf ermee stopt, dan is de informatie op het platform verdwenen. In een blockchain, daarentegen, zijn er altijd andere nodes die de informatie ook hebben. Elke node heeft een kopie van dezelfde informatie; de nodes synchroniseren met elkaar om de informatie actueel te houden.
Gedeeld
In de tweede plaats is blockchain een gedeelde database waarvan niemand eigenaar is – of, zo je wilt, iedereen eigenaar is. Iedereen kan informatie toevoegen zonder afhankelijk te zijn van een centrale autoriteit of regulerende toezichthouder. Vergelijk dit met YouTube: je kunt er zoveel video’s uploaden als je wilt, maar je bent niet de eigenaar van de database; YouTube bepaalt wat wel en niet toegestaan is.
Toch kun je niet zomaar informatie opslaan in een blockchain – er gelden regels die ervoor zorgen dat de database op orde blijft. Nieuwe informatie wordt dan ook eerst gevalideerd. Dit doen de nodes in het netwerk zelf; er is immers geen eigenaar die dit zou kunnen doen. Als de nodes consensus bereiken over de geldigheid van de nieuwe informatie, dan wordt deze geaccepteerd.
Onveranderlijk
In de derde plaats is informatie in een blockchain onveranderlijk. Eenmaal toegevoegd kan het niet bijgewerkt of verwijderd worden. Dit maakt informatie betrouwbaar. Vergelijk dit met Twitter: de onstuimige tweet die je gisteren verstuurde, kun je vandaag weggooien – en je geschiedenis is herschreven. Dat is onmogelijk met blockchain – je kunt je sporen niet wissen. Heb je per abuis foutieve informatie in een blockchain opgeslagen? Je kunt de juiste informatie alsnog opslaan, als een soort addendum. Evengoed blijft je oorspronkelijke informatie behouden.
Openbaar
In de vierde en laatste plaats is blockchain een openbare database waar iedereen inzage in heeft. Dat maakt informatie transparant en verifieerbaar: je kunt nagaan of het bestaat en zo ja, wanneer en door wie het was toegevoegd. En dat maakt informatie bewijsbaar: als het bestaat, kan niemand dat vervolgens betwisten of ontkennen. Vergelijk dit met Facebook: het bedrijf kan posts modereren zonder dat je kunt achterhalen wat hun oorspronkelijke inhoud was; je hebt geen toegang tot de revisies ervan.
Nodig?
Deze eigenschappen maken blockchain zeer interessant. Maar wanneer heb je het nodig? Met de deur in huis: eigenlijk helemaal niet. De fraaie technologie ten spijt, de afgelopen jaren is duidelijk geworden dat de situaties waarin je behoefte hebt aan een gedistribueerde, gedeelde, onveranderlijke, openbare database op de vingers van één hand te tellen zijn. Welke situaties dat zijn? Vier vragen om dat scherp te maken.
Deel je informatie met andere partijen? Stel, je organisatie is een bibliotheek die een database heeft voor het bijhouden van uitleningen. Wil of moet je deze informatie beschikbaarstellen aan andere organisaties, om welke reden ook? Indien nee, gebruik dan geen blockchain – je informatie is voor eigen, intern gebruik, terwijl blockchain alleen nuttig is als je samenwerkt met anderen, in een keten of in een netwerk.
Moet je informatie onomstotelijk vastleggen? Stel, je organisatie stelt informatie over uitleningen beschikbaar aan anderen. Moeten deze partijen onbetwistbaar – met bindende zekerheid – kunnen achterhalen wanneer de informatie door jou is verstrekt, bijvoorbeeld omdat zij ervan afhankelijk zijn voor hun dienstverlening? Indien nee, gebruik dan geen blockchain – het is een veel te zwaar middel.
Is er géén vertrouwen tussen de partijen met wie je informatie deelt? Stel, je organisatie stelt informatie over uitleningen beschikbaar aan anderen. Is er een band tussen de betrokken partijen, bijvoorbeeld omdat jullie overeenkomsten hebben gesloten? Indien ja, gebruik dan geen blockchain – jullie hebben al vertrouwen in de manier waarop informatie wordt gedeeld; blockchain voegt daaraan niets toe.
Belangrijk: de afwezigheid van vertrouwen hoeft niet te betekenen dat er wantrouwen is. Het kan gebeuren dat organisaties elkaar wel vertrouwen, maar geen mogelijkheden hebben om elkaars databases te benutten, bijvoorbeeld om juridische of technische redenen. In dat geval is het zinnig om een onafhankelijke database te gebruiken waar de organisaties toegang tot hebben – misschien wel een blockchain.
Is er géén autoriteit die waakt over de partijen? Stel, je organisatie stelt informatie over uitleningen beschikbaar aan partijen die je niet vertrouwt (en mogelijk is dat wederzijds). Is er een derde partij – een trusted intermediary – die jullie wel vertrouwen, zoals een overheidsinstantie of een gezaghebbend orgaan in je vakgebied? Indien ja, gebruik dan geen blockchain – de derde partij kan optreden als informatiebemiddelaar en toezien op de manier waarop jullie informatie delen.
Is je antwoord op deze vragen ‘ja’, dan is blockchain wellicht geschikt. Maar let op: je antwoord moet op alle vragen positief zijn. Is er ook maar één vraag waarop je antwoord ‘nee’ is, dan heb je blockchain niet nodig. Schuif het terzijde en gebruik andere oplossingen; die voldoen veel beter. Samengevat: in welke situaties is blockchain nuttig? Als je met meerdere partijen die elkaar niet vertrouwen informatie in een database wilt delen zonder een autoriteit nodig te hebben.
Soorten toepassingen
De situaties waarin je blockchain nodig hebt zijn dus beperkt. Maar welke toepassingen zijn dan zinvol? Dat proberen allerlei initiatieven – zowel bij bedrijven als overheden – te ontdekken. Op dit moment zijn er drie veelvoorkomende soorten.
De eerste en bekendste gaat over het verwerken van financiële transacties, zoals de handel in digitale valuta of variaties daarop. Zo heeft het Nederlandse bedrijf GUTS een platform waar concertbezoekers tickets kunnen kopen en verkopen. Het platform gebruikt blockchain om tickets tegen vastgestelde prijzen te registreren, waardoor ze niet tegen woekerprijzen doorverkocht kunnen worden.
Herkomst
De tweede soort toepassing gaat over het registreren van de herkomst van objecten. Objecten kunnen van alles zijn, zoals boeken, kleding of delfstoffen. Elk object heeft een herkomst – het is op een bepaalde plek vervaardigd en in iemands bezit. Het vastleggen van de herkomst en van veranderingen daaraan maakt het mogelijk om het object te traceren, bijvoorbeeld als het een andere plek of eigenaar krijgt. Blockchain is geschikt voor de registratie van deze informatie: als alle partijen die, door de tijd heen, eigenaar worden van het object dat kenbaar maken, ontstaat er een ketenregistratie over de herkomst.
Ook al kennen of vertrouwen de partijen elkaar niet, blockchain biedt een ondubbelzinnige, onvervalsbare, gemeenschappelijke administratie. Zo gebruikt de Nederlandse organisatie Fairfood blockchain voor het volgen van de supply chain van voedsel, zoals Indonesische nootmuskaat: boeren registreren hun verkopen en leveranciers hun aankopen waardoor de productieketen ‘van boom tot bord’ inzichtelijk wordt gemaakt, zowel voor de betrokken partijen als voor consumenten.
Documenten
De derde soort toepassing gaat over het registreren van documenten. Documenten hebben allerlei vormen – contracten, rapporten, vrachtbrieven, noem maar op. Ze kunnen grote waarde hebben voor informatiedelende partijen. Maar hoe weet je of een document bestaat, in een specifieke vorm en met een specifieke inhoud? Hoe weet je dat degene die het document oorspronkelijk had gemaakt het inmiddels niet heeft herzien? Blockchain leent zich voor de registratie van deze informatie: het garandeert – als een soort notaris – dat een document echt en onveranderd is en op een bepaalde datum door een bepaalde partij is toegevoegd. Voordeel: nooit discussie over de authenticiteit.
Let wel: blockchain is minder geschikt voor de opslag van documenten; het is geen bestandsserver of e-depot. Waarom? Omdat documenten omvangrijk kunnen zijn en navenant veel opslagcapaciteit vergen van de nodes in een blockchain – nodes die allemaal een kopie van dezelfde informatie hebben.
Wat leg je dan wel vast van documenten? Zogeheten hashes. Een hash is een soort vingerafdruk waarmee je een document uniek kunt identificeren. Wil je achterhalen of een document voorkomt in een blockchain, dan kun je de hash ervan als zoeksleutel gebruiken. Zo gebruikt de Amerikaanse onderneming Truepic blockchain voor het opslaan en controleren van foto’s en video’s. In een wereld met nepnieuws en desinformatie, waarin onduidelijk is wat echt is en wat niet, wil Truepic het mogelijk maken om de echtheid van beeldmateriaal te verifiëren.
En de informatiesector?
Hoe zit het met de informatiesector, de wereld van informatieprofessionals? Welke toepassingen van blockchain zijn hier te vinden? Ondanks alle aandacht voor de technologie bestaan er nog geen grootschalige implementaties van: de initiatieven zijn veelal verkennend van aard. Enkele voorbeelden.
Integriteit
Hoe kan een archief de integriteit van digitale documenten waarborgen, tot in de verre toekomst? Dat vraagt The National Archives van het Verenigd Koninkrijk zich af. Digitale documenten veranderen, ook al zijn ze gearchiveerd. Hun bestandsformaten verouderen bijvoorbeeld – denk aan WordPerfect – en moeten vervangen worden door moderne versies om toegankelijk te blijven. Maar hoe toon je aan dat de betekenis van de documenten hierdoor niet ook verandert? En hoe kunnen gebruikers hierop vertrouwen? Het antwoord van het archief is ARCHANGEL, een platform dat gebruikmaakt van een permissioned blockchain, een database waar iedereen inzage in heeft, maar enkel archieven gegevens kunnen toevoegen. Dit doen ze door voor elk document content evidence vast te leggen. Dit bewijs kan door gebruikers opgezocht worden en laat zien dat het document, ondanks legitieme veranderingen, nog steeds authentiek is. Het platform is inmiddels beschikbaar als prototype.
Documentbeheer
Dichter bij huis: de Nederlandse overheid maakt talrijke documenten. Bij het beheer hiervan zijn twee shared service-organisaties van het Rijk betrokken, Doc-Direkt en SSC-ICT. De organisaties zijn een vooronderzoek gestart om scherp te krijgen op welke manier blockchain ingezet kan worden. Voor het onderzoek wordt een toepassing gemaakt waarmee documenten, dossiers en projecten geregistreerd worden in een blockchain. Van elk document kan vervolgens geverifieerd worden of het authentiek is, of er een nieuwe versie van is en of het onderdeel uitmaakt van een dossier of project.
Factchecker
Dat niet elk blockchain-initiatief slaagt, blijkt uit een pilot van nieuwsplatform De Utrechtse Internet Courant (DUIC). Met subsidie van SIDN fonds en Google onderzocht het platform of blockchain ingezet kan worden als journalistieke factchecker: door Utrechts nieuws te beoordelen op juistheid zou de geloofwaardigheid ervan vergroot kunnen worden. Dat bleek niet mogelijk. ‘De blockchain kan feiten niet interpreteren of aan waarheidsvinding doen,’ zo werd geconcludeerd. Wel ontdekte DUIC dat kunstmatige intelligentie een zinvolle technologie kan zijn.
Autoriteit
De toepassing van blockchain in de informatiesector is gering. Dat komt deels omdat de sector vrij behoudend is en niet snel technologische ontwikkelingen omarmt, zeker niet vergeleken met bedrijfstakken als financiële dienstverlening en industrie. Maar wellicht komt het ook omdat er geen gegronde reden is. Organisaties in de sector worden doorgaans als autoriteiten beschouwd, als partijen die instaan voor de geloofwaardigheid van hun informatie, als sources of truth. En dat conflicteert met een kernpunt van blockchain. Blockchain biedt vertrouwen als autoriteit ontbreekt. Maar als informatieprofessionals betrouwbaar blijven en dat aantoonbaar maken, dan consolideren ze hun autoriteit.
Terug naar het begin. Is blockchain een disruptieve technologie? Als het op de juiste manier wordt ingezet – wellicht. Maar is het disruptief voor de informatiesector, een game changer van de manier waarop informatie nu gedeeld en gebruikt wordt? Nee, dat niet. Of nog niet?
Sjors de Valk is redacteur van IP en zelfstandig informatiespecialist op het gebied van erfgoed en IT
Deze bijdrage komt uit IP nr. 4 / 2019. Het gehele nummer kun je hier lezen.