Door John van de Pas
Om het basisniveau van verantwoorde informatieverwerking op peil te houden, is het opleiden van informatiespecialisten én informatiewerkers van groot belang. Zeker bij de rijksoverheid, zo blijkt uit drie rapporten die vorig jaar verschenen. Maar hoe is het aanbod? Een ding is zeker, betoogt John van de Pas: de informatieprofessional die een rol wil blijven spelen in het optimaliseren van de informatiehuishouding van een organisatie, werkt samen met verschillende disciplines en monitort de informatieverwerking op uitvoerend niveau. Gelukkig met meer aandacht voor maatschappelijke waarden dan eerder gebruikelijk was.
‘Burgers, bedrijven, instellingen en overheid zijn bezig met de digitale transformatie. Digitale middelen zijn inmiddels vitaal voor het functioneren van onze samenleving; de coronapandemie maakte dat nog eens duidelijk. Innovaties zorgen voor talloze nieuwe kansen, maar ook voor nieuwe bedreigingen. Nederland heeft de ambitie om samen met mede-EU-lidstaten innovaties te omarmen en bedreigingen in de kiem te smoren, met onze democratische rechtsstaat als uitgangspunt.’ (I-strategie Rijk 2021-2025)
Dat onze samenleving onder druk staat door haar grote afhankelijkheid van digitale informatiediensten is geen nieuws. De coronacrisis heeft tot een grote versnelling van digitalisering geleid, en daarmee tot nog grotere verwevenheid met digitalisering, algoritmes en geautomatiseerde besluitvorming. De keerzijde van digitaal werken is de toenemende kwetsbaarheid voor aanvallen van kwaadwillende partijen die informatiediensten misbruiken. Cybercriminaliteit, datalekken en informatieongelukken zijn aan de orde van de dag.
Gelukkig lijkt daarvan te worden geleerd: in het jaar na publicatie van de resultaten van de parlementaire enquête naar het toeslagendrama (Ongekend onrecht, december 2020) verschenen kort na elkaar drie rapporten over de informatiehuishouding van de overheid. Allereerst bracht de werkgroep Rijksprogramma voor Duurzaam Digitale Informatiehuishouding (RDDI) in maart 2021 haar visie onder de aandacht in Open op Orde: generiek actieplan informatiehuishouding Rijksoverheid. In april werd dat gevolgd door het Adviesrapport Integrale aanpak cyberweerbaarheid van de Cyber Security Raad (CSR). Tot slot verscheen in augustus onder verantwoordelijkheid van het CIO-Beraad (groep van chief information officers van het rijk) het rapport I-strategie Rijk 2021-2025, waarin een direct verband wordt gelegd met de toeslagenaffaire. Het beraad schrijft over Ongekend onrecht: ‘We lezen daarin onder andere dat ook de informatiehuishouding en de informatievoorziening naar burgers en parlement onvoldoende op orde was. Dit nooit meer, het moet echt anders. We nemen ingrijpende maatregelen om te voorkomen dat zoiets nogmaals gebeurt.’
Opleidingsbehoefte informatiespecialisten
Het probleem is helder. De onvermijdelijke vervolgvraag luidt: hoe dan? De opstellers van de rapporten kiezen voor een multidisciplinaire aanpak die de aspecten mens, techniek en informatie in samenhang benadert. Ze zetten daarbij ook zwaar in op het versterken van de positie van de menselijke actor in het digitaliseringskrachtenveld. Open op Ordeschrijft over een opleidingsbehoefte aan informatiespecialisten, die bij uitstek als experts bij informatiehuishoudingsvraagstukken moeten optreden en die bij het ontwikkelen en onderhouden van actuele kennis in het snel ontwikkelende vakgebied moeten worden ondersteund. Naast aanvullende kennisontwikkeling op het gebied van marketing van informatiediensten en auditing, en verdieping in recordsmanagement, datamanagement en adviesvaardigheden, is het van belang dat thema’s als openbaarheid, maatschappelijke informatiebehoefte, regelgeving en verbeterde digitale toegankelijkheid hierin een plaats krijgen.
Voorbeeldgedrag collega’s
Dat de informatiespecialist dit niet in zijn of haar eentje voor elkaar kan krijgen, moge duidelijk zijn. Daarom pleiten de opstellers niet alleen voor een informatiespecialistgericht opleidingsprogramma, maar ook voor investering in opleidingen om de kennis over informatievoorziening van uitvoerend ambtenaren te verbeteren. En ook daar blijft het niet bij: omdat de informatiehuishouding pas goed functioneert als alle betrokkenen zich aan de afspraken over informatieverwerking houden, zal eenieder moeten werken aan een cultuur waarin de regels rondom informatiehuishouding worden nageleefd. Voorbeeldgedrag van collega’s en managers wordt daarbij expliciet genoemd als aandachtspunt. Die urgentie moet in de hele keten van informatieverwerking worden gevoeld en doorleefd, want ‘als er niet op een goede informatiehuishouding wordt gestuurd, krijgen andere taken al snel prioriteit’, zo concluderen de opstellers droogjes.
Meer i-kennis opdoen
Dat een dergelijke informatiehuishouding hoge eisen stelt aan de organisatie, die niet minder complex zal worden, is dan ook prominent terug te vinden in de aanbevelingen van het thema ‘Opbouwen toekomstbestendig I-vakmanschap’ in het rapport I-strategie Rijk 2021-2025. Daar identificeren de cio’s drie ontwikkelingen die vereisen dat de medewerkers meer ‘i-kennis’ moeten gaan opdoen:
- meer beleid met i-implicaties (verdergaande digitalisering van de rijksdienstverlening);
- toenemende vereisten aan de i-dienstverlening (onder andere AVG, informatiebeveiliging);
- hogere verwachtingen van bedrijven en burgers.
Alléén door dat op orde te brengen kunnen de betrokkenen ervoor zorgen dat overheidsinformatie duurzaam toegankelijk, vindbaar, juist, volledig en betrouwbaar is, zodat de overheid haar handelen voor, tijdens en na het maken van beleid en wetgeving altijd onderbouwd kan verantwoorden, dat ze in de dagelijkse overheidsbedrijfsvoering beschikt over juiste en toegankelijke informatie, en dat ze kan zorgen voor een beter samenspel tussen Kamerleden, kabinet en ambtenaren, aldus de rijkscio’s.
Cyberweerbaarheid versterken
De bevindingen en aanbevelingen van Open op Orde en I-strategie Rijk 2021-2025 worden nog eens onderstreept door de Cyber Security Raad, die de informatiehuishouding beziet vanuit het perspectief van risico’s en bedreigingen. De raad schat de impact van crises in de informatievoorziening dermate groot in, dat hij in zijn Adviesrapport Integrale aanpak cyberweerbaarheid de zaak nog wat scherper stelt dan de rijkscio’s en het RDDI: ‘Digitalisering biedt veel economische en maatschappelijke kansen die alleen kunnen worden verzilverd als Nederland digitaal weerbaar is. Voor het behoud van de open, vrije en welvarende samenleving is het noodzakelijk om de cyberweerbaarheid in Nederland te versterken aan de hand van een aantal gerichte investeringen.’
Vervolgens noemt het rapport vijf kerncomponenten van cyberweerbaarheid die in samenhang moeten worden toegepast. Eén van die pijlers is kennis, onderzoek en ontwikkeling, waarmee de continue verbetering van kennis, expertise en bewustzijn op het gebied van cybersecurity wordt bevorderd. Hieronder vallen ook onderzoek en innovatie om toegang tot innovatieve producten en diensten te stimuleren. De raad pleit voor een integrale aanpak, waarbij het beschikbaar komen van voldoende gekwalificeerde specialisten een essentiële randvoorwaarde is. ‘Zet life long learning-programma’s op voor cybersecuritytalent en -professionals.’ De raad adviseert 32 miljoen euro uit te trekken voor het ‘zorgdragen voor voldoende gekwalificeerde cyberweerbaarheidsspecialisten voor de Nederlandse overheid en het bedrijfsleven’.
Is er aanbod?
Het belang van opleiden van informatiespecialisten én informatiewerkers om het basisniveau van verantwoorde informatieverwerking op peil te houden wordt breed gezien. Zonder een forse verbetering van de informatiehuishouding is een volgende toeslagenaffaire een kwestie van tijd. En er wordt de komende jaren fors geïnvesteerd om, zoals de cio’s schrijven, ‘de veranderkracht van digitalisering in te zetten voor een veilige en menselijke maatschappij’. De vraag is alleen: is er aanbod?
Blauwdruk voor nieuw curriculum
Met de Inventarisatie Opleidingsmodules Informatievak presenteerden de Koninklijke Nederlandse Vereniging van Informatieprofessionals (KNVI) en de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief & Documentatie (VVBAD) in 2019 een overzicht van opleidingen en cursussen waarmee alle niveaus (van mbo tot academische master) worden gedekt, vanuit de breedte van de vakinhoudelijke aspecten van ‘het informatievak’. De selectie vond plaats op basis van een eerdere inventarisatie van competenties die waren verworven bij kennisintensieve instellingen en commerciële organisaties, en die uitmondde in een opsomming van ‘benodigde en nog ontbrekende competenties in een algemeen, ongestructureerd overzicht van kennis en vaardigheden voor toekomstige informatieprofessionals’. Op basis van die competenties beoogde de Inventarisatie Opleidingsmodules Informatievak een blauwdruk te zijn voor een nieuw curriculum voor de opleidingen voor informatiespecialisten.
IP-opleidingen verdwenen
Dat het de beroepsverenigingen waren die deze exercitie uitvoerden, past bij een ontwikkeling waarin de vakspecifieke ‘informatiespecialistenopleidingen’ in twintig jaar tijd bijna allemaal verdwenen zijn. Zo zwaaide in 2019 de laatste IDM-student af bij Saxion, en rond die tijd stopten ook de hogescholen van Amsterdam, Den Haag en Groningen met het curriculum Informatiedienstverlening en -management. Delen ervan werden opgenomen door aanpalende opleidingen – in het economisch (creative business/communicatie) of het technisch domein (ICT). Een gespecialiseerde opleiding, gericht op het scholen van hbo’ers die zich bezighouden met het oplossen van informatieproblemen in het krachtenveld tussen informatie, informatiesysteem en informatiegebruiker, bleek om allerlei redenen niet langer levensvatbaar.
Systeemoverstijgend onderwijs
De Inventarisatie Opleidingsmodules Informatievak lost het vraagstuk van de definitie van het informatievak niet op, maar omschrijft wel globaal het gebied waarop de opleiding zich zou moeten richten: ‘Volgens de respondenten van het behoefteonderzoek worden bij huidige werknemers, naast vakinhoudelijke kennis en onderzoeksvaardigheden, onder andere kennis van ICT, projectmanagement en -processen, managementvaardigheden en proactiviteit het meest gemist. Om te kunnen inspelen op actuele ontwikkelingen in de maatschappij en op nieuwe manieren van omgaan met informatie, is er ook behoefte aan “systeemoverstijgend onderwijs” en een interdisciplinaire en multidisciplinaire aanpak. Zo kent het informatievak binnen het bredere opleidingsveld belangrijke raakpunten met ICT, wiskunde, informatica, artificiële intelligentie, data science, digital humanities, rechten, sociologie, geschiedenis, bedrijfsbeheer en -management, economie, media en communicatie.’
Op deze waaier van onderwerpen is de Inventarisatie Opleidingsmodules Informatievak gestart, met als resultaat een database met het indrukwekkende aantal van ruim driehonderd opleidingen en cursussen die inspelen op de behoeften van de bibliotheek- en archiefsector en het bredere domein van functioneel informatiebeheer.
Vraag en aanbod verbonden?
Het lijkt erop dat de discussie over de definitie van het vakgebied van de informatieprofessional bij de rijksoverheid inmiddels een voorlopige uitkomst heeft gekregen: in Open op Orde wordt precies de gedeelde verantwoordelijkheid tussen informatieprofessional en informatiewerker benadrukt die in het huidige tijdsgewricht bij een grote organisatie als de rijksoverheid, met wettelijke verplichtingen op het gebied van de informatiehuishouding, aan de orde is. Daarin is voor de informatiespecialist een rol weggelegd als expert-adviseur die de medewerker bijstaat bij het naleven van de richtlijnen en methoden, en die de organisatie een spiegel voorhoudt bij het nemen van beslissingen over de inrichting van informatiesystemen die een zorgvuldige informatiehuishouding mogelijk maken (of frustreren). Daartoe zijn de benodigde kenniscomponenten benoemd in de inventarisatie uit 2019 van KNVI en VVBAD. Een opleider in het informatievak zal zich hierop kunnen oriënteren, en kan daarmee zowel de opleidingen voor de private als voor de publieke sector vormgeven, aangezien alle organisaties gebruikmaken van vergelijkbare informatie-infrastructuren. Dat het vormen van een generiek curriculum op basis daarvan geen sinecure is, werd met de inventarisatie al fijntjes aangetoond. Aan de hand van de casus rijksoverheid is voor een integrale aanpak een mooie inspiratiebron beschikbaar.
Waar een organisatie zelf een visie op haar informatiehuishouding heeft ontwikkeld, kan de zoektocht naar een generiek curriculum wellicht worden omzeild. Vertrekkend vanuit maatschappelijke waarden, met de focus op verantwoorde informatiehuishouding en ingebed in de taakstelling van de organisatie, kunnen zowel informatieprofessionals als informatiewerkers met het bestaande, gerichte modulaire aanbod zeer goed in staat worden geacht om hun kennis en kunde actueel te houden.
John van de Pas is hoofddocent informatiemanagement en onderzoeker bij het lectoraat Ethiek & Technologie en het lectoraat Maatschappelijke Veiligheid van Hogeschool Saxion, en bestuurslid van VOGIN.
Deze bijdrage komt uit de papieren IP #4-2022. Het hele nummer kun je hieronder lezen of downloaden.