Bert Sliggers verzamelt al bijna veertig jaar erotica. Vanachter de keukentafel is de verzamelaar openhartig over deze collectie, zijn onderzoek naar erotica en de aankoop van het Nederlandse collectiedeel door de Koninklijke Bibliotheek.
Door: Ronald de Nijs
Het huis van Bert Sliggers (69), oud-conservator van Teylers Museum, ligt midden in de Haarlemse binnenstad. Sliggers, gekleed in skinny jeans, merino wollen trui en puntschoenen, zwaait de deur open. Een tocht door verschillende kamers leidt ons naar de keuken annex woonkamer. We nemen plaats aan de tafel die uitzicht biedt op het eclectische interieur van de bewoners: seventies designmeubilair, Afrikaanse buikmaskers en fotokunst aan de muren. Er valt veel te zien in dit appartement, dat door de jaren heen in allerlei woonbladen heeft gestaan. ‘Mijn vrouw Andrea, die in de mode werkt, en ik veranderen steeds iets aan ons interieur. We hebben een soort depot waar we steeds uit kunnen putten; we zijn echte verzamelaars,’ zegt Sliggers.
Op jonge leeftijd ben je begonnen met verzamelen?
‘Als jongetje van zes jaar had ik al een eigen bibliotheekje met een adresstempel en een kaartsysteem. En mijn kasten zaten vol met fossielen, voorzien van zelfgemaakte etiketjes.’
Vanuit je geologische interesse kwam je terecht bij de toenmalige Rijks Geologische Dienst?
‘Na de kweekschool [opleiding tot onderwijzer aan een lagere school, red.] belandde ik bij de toenmalige Rijks Geologische Dienst in Haarlem, want ik wilde niet voor de klas staan. Twintig jaar later maakte ik de overstap naar Teylers Museum, waar ik me als hoofd Presentatie ging bezighouden met het tentoonstellingsprogramma. Toen hier de functie van conservator van het Paleontologisch en Mineralogisch Kabinet vrijkwam, heb ik gesolliciteerd. Die baan heb ik gekregen, maar daarnaast ben ik tentoonstellingen blijven maken.’
In 2013 besloot je te promoveren?
‘Na mijn pensioen in 2013 wilde ik nog iets met mijn kennis gaan doen. Zo ben ik uiteindelijk in 2017 bij de Universiteit Leiden gepromoveerd binnen de wetenschapsgeschiedenis. Aan de hand van duizenden bewaard gebleven, handgeschreven etiketten heb ik de geschiedenis van alle objecten in het Paleontologisch en Mineralogisch Kabinet van Teylers Museum in kaart gebracht.’
Hoogleraar Frans van Lunteren, bij wie je promoveerde, was enthousiast. Volgens hem vult je onderzoek de leemtes aan in de kennis van de verzamelgeschiedenis.
‘Ik heb de verzameling van Teylers Museum kunnen herleiden tot tachtig eerdere verzamelingen, waarvan sommige teruggaan tot de zeventiende eeuw. Ik kon dit onderzoek doen omdat er zoveel bewaard is gebleven: behalve die etiketten bijvoorbeeld ook aankoopbewijzen en notulen van museumdirecteuren. Uit die notulen kon je opmaken dat de directeuren soms twijfelden of ze wel of niet iets zouden aankopen. Als je dit alles ook nog eens in de tijd plaatst, kun je veel zeggen over wat en waarom er verzameld werd.’
Wat verzamel je zelf?
‘Andrea en ik zijn liefhebbers van eigentijdse fotokunst en designstukken. Verder nemen we regelmatig kunst en gebruiksvoorwerpen mee van onze verre reizen.’
En boeken…
‘Inmiddels staan er bijna 10.000 boeken in de kasten, veel wetenschapsgeschiedenis, kunstgeschiedenis en alles rondom paleontologie. Ook erotica in de breedste zin van het woord en niet alleen “made in Holland”. Gelukkig komt er wat kastruimte vrij als de 1500 Nederlandse werken met een erotisch thema straks naar de Koninklijke Bibliotheek verhuizen.’
Erotica of porno?
‘Ik noem de werken die ik verzamel erotica, want het is niet zo dat op elk moment in de twintigste eeuw alleen maar porno is verschenen.’
Wanneer kwam je in aanraking met deze werken?
‘In het revolutiejaar 1968 was ik twintig. Het was de tijd van opruiende tijdschriften als Hitweek, Aloha, Gandalf en Knijp. Maar ook van de eerste pornobladen als Chick en Candy, symbool van de seksuele revolutie die toen begon. Ik had de eerste nummers ervan, puur uit nieuwsgierigheid.’
Is dat het vertrekpunt voor je verzameling geweest?
‘Nee, het verzamelen van erotica begon pas zo’n tien jaar later. Bij het afstruinen van rommelmarkten en kringloopwinkels kwam je die blaadjes wel eens tegen, net als erotische pulpromannetjes, ook van voor de Tweede Wereldoorlog. Dat prikkelde mijn nieuwsgierigheid, eerst vanwege de pikante omslagen, later werd de inhoud interessant. Op den duur raakte ik geïnteresseerd in bepaalde uitgevers en auteurs.’
Hoe heeft de verzameling zich ontwikkeld?
‘Eerst zover mogelijk terug in de tijd, maar in de negentiende eeuw droogt alles op of is het te duur. Ik legde me toe op zoveel mogelijk verschillende uitgeverijen, niet alleen van boeken maar ook van tijdschriften. Van de “vieze boekjes” die na 1968 verschenen was het ook veel interessanter te kijken wat er allemaal verschenen was, dan alle jaargangen te willen hebben. Zo ontdekte ik dat er tussen 1968 en 1980 meer dan tweehonderd verschillende titels zijn verschenen. In Nederland! Niemand geloofde dat, want ja, niemand verzamelde deze bladen. Doordat in die boekjes advertenties voor nieuwe reeksen stonden, kon ik op zoek naar nieuwe deeltjes. Zo ben ik mijn collectie in de loop der tijd gaan uitbreiden.’
Je hebt je verzameling afgebakend tot de periode 1880-1975?
‘Omstreeks 1880 verschijnen de eerste realistische boekjes in Nederland, vaak naar Frans voorbeeld. Onderwerpen zijn de prostitutie, het artiestenleven, het leven in de achterbuurten, et cetera. Op den duur durfden ook Nederlandse auteurs het pikantere genre aan. Tegelijkertijd werden voorlichtingsboekjes uitgegeven over het voorkomen van zwangerschap en anatomische atlassen over je eigen lijf. Nu krijgen we er geen rode oortjes meer van, maar toen was het gedurfd.’
‘Na 1975 stopt mijn interesse; daarna is het veel van hetzelfde en tamelijk plat. Maar neem je de seksboekjes uit de periode 1968-1975 – die lijken met enorm veel plezier te zijn gemaakt. Er is geknipt, geplakt, en er zijn rare striptekeningen en gekke teksten in opgenomen. Je zou het bijna huisvlijt kunnen noemen.’
Waar koop je je publicaties?
‘Vroeger vond ik ze op de markten op Koninginnedag, in kringloopwinkels, braderieën, uitdragerijen en in de begintijd van Marktplaats, maar op deze website zijn ze nu heel streng waardoor het aanbod niet interessant is. Daarna kocht ik veel via de veilingsite eBay en de verzamelaarsite Delcampe. En verder heb je overal ter wereld digitale marktplaatsen. Ook op boekenveilingen kan je me vinden.’
Een dure hobby?
‘In mijn overmoedigheid dacht ik eerst nog dat ik de hele wereld zou kunnen overzien. Maar financieel bleek dat ook niet haalbaar.’
Wat vind je partner van je verzameling?
‘Het support van je partner is héél belangrijk. Als zij er niets mee heeft, kan je wel stoppen. Gelukkig kan ik alles wat binnenkomt laten zien. Soms zucht ze wel een beetje als ze niet begrijpt waarom ik een bepaald boekje of tekening nou zo mooi vind. Ik hoef niet ’s avonds de net verworven porno op mijn kamer weg te moffelen. Maar velen zullen er niet voor uit komen dat ze dit materiaal verzamelen.’
Hoe ga jij daar zelf mee om?
‘Je schat in of mensen geïnteresseerd zijn in mijn verzameling. Aan de hand van moderne foto’s aan de muur kunnen mensen al zien dat we erotiek niet uit de weg gaan. Als ik mijn bibliotheek laat zien, kan je er gewoon niet omheen.’
Bij verzamelen hoort ruilen en doorverkopen?
‘In de loop der tijd heb ik veel publicaties afgestoten. Veel Amerikaanse underground boekenreeksen met erotische verhalen uit de jaren dertig heb ik bijvoorbeeld weggedaan omdat het eind zoek was. Door buitenlandse erotica te verzamelen zie je wel opeens de grote verbanden. Veel Nederlandse tijdschriften hebben Franse voorbeelden, terwijl de Fransen weer veel overnamen van de Spanjaarden. Die waren in de jaren twintig en dertig veel scabreuzer. In die tijd zag je echt geen Nederlandse blaadjes met een penis in beeld.’
In je vrije tijd heb je veel onderzoek gedaan naar de werken uit je verzameling?
‘Als verzamelaar ben je nieuwsgierig naar de inhoud, de auteurs, de uitgevers ervan. Ik heb veel werken uit mijn verzameling gelezen en ik heb erover gelezen. Dat komt vanuit mijn wetenschappelijke interesse.’
‘Bovendien: alles wat ik kan vertellen over dit soort werken, is pas mogelijk als je het in je bezit hebt, als je het van dichtbij hebt gezien en je überhaupt van het bestaan ervan afweet. Want de meeste werken zijn weggegooid, in beslag genomen door de politie of anderszins verloren gegaan.’
De komst van Delpher was een welkome bron van informatie?
‘Om de herkomst van allerlei uitgaven te onderzoeken, moest ik de betreffende boekjes gaan lezen, want ik kon er heel weinig archiefonderzoek naar doen; er was immers bijna niets in de archieven te vinden. Dan beland je algauw in het schemergebied van auteursnamen of beter gezegd: pseudoniemen. Voor mij was de grote doorbraak de komst van Delpher, de door de Koninklijke Bibliotheek ontwikkelde website met onder meer gedigitaliseerde historische Nederlandse kranten, boeken en tijdschriften.’
Hoe ging je te werk?
‘In Delpher zocht ik op termen als “pornografie”, “erotiek” en“prikkellectuur”. Ik koos vooral voor publicaties uit de jaren twintig en dertig, omdat eventuele archieven van de arrondisementsrechtbanken dan openbaar zouden zijn. Zo heb ik lijsten aangelegd van in beslag genomen uitgaven. De betrokken personen en bedrijven waren in de kranten met initialen aangegeven, terwijl eventuele advocaten altijd voluit werden genoemd. Vervolgens ben ik via het Nationaal Archief gaan zoeken in de juiste archieven. Door al deze gegevens te combineren kwam ik er achter wie een boek had uitgegeven, de naam van de boekhandelaar bij wie materiaal in beslag genomen was en hoeveel exemplaren van een titel hij in zijn bezit had. Voor de jaren twintig, dertig en veertig heb ik in grote mate kunnen reconstrueren wat er aan erotisch materiaal en pornografie in Nederland beschikbaar was.’
Een van je laatste ontdekkingen?
‘Dat betreft de hogelijk gewaardeerde schrijver Henri Borel, een vriendje van Frederik van Eeden en Louis Couperus. Hij was journalist bij Het Vaderland en hij werd wel eens door het Rijksbureau tegen de handel in ontuchtige uitgaven gevraagd of een literair werk wel of geen pornografie was. In 1933 verdacht de politie Borel ervan zelf onder twee pseudoniemen pornografische werken te hebben geschreven. Maar voordat de politie hem in 1933 kon arresteren, overleed hij aan een hartaanval. Hij heeft dus nooit geweten dat de politie hem op het spoor was. Die twee pseudoniemen hebben me geholpen bij mijn verdere onderzoek. Sinds kort kan ik een enorme hoeveelheid werken onder pseudoniem aan Borel toeschrijven.’
Het is de subcultuur die je interessant vindt?
‘In het literaire werk van Borel ben ik niet heel erg geïnteresseerd. Het is de subcultuur eromheen die ik leuk vind. Als je goed kon schrijven en je had geld nodig om in je prille bestaan als schrijver in je levensonderhoud te voorzien, dan kon je je eerste stappen zetten in de pornografie – anoniem uiteraard. De Nederlandse schrijvers Louis Ferron en Heere Heeresma hebben dat bijvoorbeeld gedaan.’
‘Mijn hele leven ben ik eigenlijk al geïnteresseerd in subculturen. Zo heb ik in 1999 en 2002 destijds in Teylers Museum de tentoonstellingen De versierde mens gemaakt. Die gingen over tatoeages en piercings. Subculturen zijn van alle tijden, alleen zie je ze niet altijd.’
Wat betekent de verkoop van je Nederlandse collectiedeel door de KB voor je onderzoek?
‘Over mijn onderzoek naar dit specifieke collectiedeel heb ik de afgelopen jaren geschreven in Boekenwereld, de Parelduiker, Zacht Lawijd en in het Jaarboek voor Nederlandse Boekgeschiedenis. Je kan altijd wel boven dat Nederlandse deel blijven hangen, maar ik wil ook nog wel op andere terreinen onderzoek doen. Kortom, de verkoop zal zorgen voor een accentverschuiving, want ik blijf materiaal uit Duitsland, Frankrijk en Spanje verzamelen.’
Het verkoopbedrag wordt niet bekendgemaakt?
‘Nee, maar dat is ook niet belangrijk. Het was in elk geval lastig om een prijs voor de collectie te bepalen. De taxateur die langs is geweest, had nog nooit zo’n grote hoeveelheid werken bij elkaar gezien. Ook veilingen van deze orde hebben nooit plaatsgevonden. Daarom heeft de Koninklijke Bibliotheek mij gevraagd een prijs te noemen. Ik wilde wel iets voor de collectie hebben, want ik heb er zoveel in geïnvesteerd. Het door mij genoemde bedrag vond men heel netjes, dus toen was de koop besloten.’
Je collectie gaat straks de boeken in onder de naam Collectie Sliggers?
‘Ja! De Koninklijke Bibliotheek neemt het Nederlandse deel in zijn geheel over; er is geen selectie gemaakt. De gedachte was: de KB heeft zo ontzettend weinig van dit soort publicaties in haar collecties. En als ze er wel iets van heeft, dan is het eerder een aanvulling. De aankoop bestrijkt een breed terrein, dus ook voorlichtingsboekjes op het gebied van seksualiteit en ouderschap, en het allereerste nummer van het blad Sekstant. Dit alles wordt openbaar, het wordt onder de naam Collectie Sliggers ingeschreven en zeldzame uitgaven zullen op termijn worden gedigitaliseerd.’
Hoop je dat ook andere mensen dit materiaal gaan onderzoeken?
‘Zeker. Het zou mooi zijn als we nog meer pseudoniemen kunnen kraken.’
Ronald de Nijs is eindredacteur van IP.
Deze bijdrage komt uit IP nr. 2 / 2018 (en is iets uitgebreider dan de versie in het blad). Het gehele nummer kun je hier lezen.