Door Jos Damen
Voormalig hoofd Oosterse werken UB Leiden en emeritus professor Jan Just Witkam schreef een boekje waarin hij de door hem in de jaren vijftig gelezen boeken in perspectief plaatst, inclusief verhalen over andere leeservaringen en bibliotheken in die tijd. Jos Damen nam het onder de loep.
‘Toon mij je boekenkast en ik zal je zeggen wie je bent.’ Boeken zeggen veel over iemands belangstelling en persoonlijkheid. Hoewel lezen sociaal prestige aan het verliezen is, is het lezen van boeken een zekere route naar intellectueel en maatschappelijk succes. Serieuze en systematische reflectie op het eigen lezen is minder gangbaar. Het genre van de autobibliografie is in Nederland niet wijd verspreid.
Apart soort autobiografie
Een autobibliografie is een apart soort autobiografie. Het is geen echt levensverhaal. Het is een reflectie op de boeken die iemand gelezen heeft, maar dan in perspectief geplaatst, zowel vanuit de persoonlijke visie (inclusief terugblik op en overdenking van de tijd van toen) als vanuit het perspectief van de literatuur en het boek zelf. Het is zeker geen simpele lijst van gelezen boeken, geen bibliografie.
Zelf ken ik in Nederland maar weinig autobibliografieën. Die van de taalkundige Jan te Winkel is nooit gepubliceerd. Missionaris Frans Verstraelen deed met zijn boek Missiologie onderweg een poging in het godsdienstwetenschappelijk domein. Iemand als Marc van Oostendorp, hoogleraar Nederlands en Academische communicatie aan de Radboud Universiteit, zou een goede autobibliografie kunnen schrijven. (‘Ik heb in mijn leven tot nu toe misschien tienduizend boeken gelezen.’) Een ander geval is Walter Moritz (Autobibliografie, 2019), maar die schreef vooral over zijn eigen boeken over Namibië en Afrika. Het meest verwant aan Witkam is Margaret Mackey’s One Child Reading. My Auto-Bibliography (2016) – Witkam vermeldt zelf dat hij het boek niet gelezen heeft.
Het belangrijkste aspect van een autobibliografie is de hervonden herinnering aan en de reflectie op het vroegere lezen, en het effect dat die gelezen boeken hadden op iemands intellectuele en karaktervorming.
Busje naar de gevangenis
Jan Just Witkam is voor een autobibliografie een uitgelezen persoon. Hij werd geboren in 1945, studeerde Arabisch en Perzisch in Leiden, was van 1980 tot 2005 hoofd van de afdeling Oosterse manuscripten en gedrukte werken van de Universiteitsbibliotheek Leiden en vanaf 2001 hoogleraar Oosterse paleografie en codicologie. Tijdens zijn reizen in het Midden- en Verre Oosten kocht hij duizenden boeken en handschriften, en zag hij de regio veranderen – soms, zoals in Oezbekistan, vanuit een busje op weg naar de gevangenis. Een autobibliografie lijkt een gepaste manier om de wording van die fascinatie te verklaren. De ondertitel van het boekje verraadt het al: het gaat alleen over de boeken die Witkam las in de jaren vijftig. Toch is die blik op vooral jeugdliteratuur illustratief, ook voor Nederland, toen walvisvaart heroïsch was en iemand uit het Oosten een vreemdeling.
Slimste jongetje
Witkam was duidelijk het slimste jongetje van de klas, en zowel op school als thuis niet de makkelijkste. Dat beschrijft hij heel open. In het intellectuele milieu thuis wordt lezen gestimuleerd (geen radio, geen tv, strips mondjesmaat). Tegelijkertijd zie je de kleine Witkam zich gaandeweg ontworstelen aan zijn omgeving. Dat lukt goed, mede door de enorme hoeveelheid boeken thuis (inclusief middeleeuwse handschriften, die hij zelfs mag meenemen naar school) en door de verschillende bibliotheken in Leiden – de schoolbibliotheek, de jeugdbibliotheek aan de Plantage en de openbare bibliotheek Reuvens in de Breestraat.
Onverzadigbaar
‘Mijn leeslust was onverzadigbaar’, schrijft Witkam. Dat blijkt. Van het leesplankje tot een driedelige encyclopedie, alles wordt verslonden. De honderden boeken die hij leende uit de bibliotheek worden zelfs meestal niet genoemd. Toch bespreekt hij bijna tweehonderd boeken. Om een indruk te geven noem ik er een aantal, met één zin uit Witkams beschrijving.
- Paul Kruger, de leeuw van Zuid-Afrika, P. de Zeeuw (‘Ik heb mij nooit met hem of met andere boeren kunnen identificeren’)
- Knikkertje Lik, Daan Zonderland (‘Het prachtigste boek dat ik in mijn jonge jaren heb gelezen’)
- Taalmethode Maleisch (‘Mijn eerste ervaring met het Arabische alfabet’)
- Le Comte de Monte-Cristo, Alexandre Dumas (‘Toen Dantes uit zijn kerker wist te ontsnappen wist ik daardoor ook hoe je dat moest doen’)
- De tempelrover Biboeba, A-Dri-Ko (‘Maakte me rijp voor exotisme en avontuur’)
- Het Jungleboek, Rudyard Kipling (‘Onvergetelijk, al is het overwoekerd door Disney’)
- Kuifje. Het gebroken oor, Hergé (‘Prachtige tekeningen, spannend verhaal’)
- Michael Strogoff, de koerier van de Czaar, Jules Verne (‘Zulk extreem geweld kende ik niet’)
- Alice in Wonderland, Lewis Carroll (‘De bozige koningin belichaamde voor mij de volwassenen die vaak onverwachts en volstrekt onredelijk boos op je werden’)
Het boekje van Witkam wordt gelardeerd met verhalen over zijn familie en over het leven in Leiden in de jaren vijftig. Die zijwegen maken het ook interessant.
> Dit huis verliest helemaal niets. Mijn gelezen boeken 1951-1957, Jan Just Witkam. Corona Series deel 5, Leiden. Ter Lugt Pers, 2024.
Jos Damen is parelduiker, Wikipediaan en voormalig bibliothecaris.
Deze bijdrage komt uit het digitale magazine IP #7-2025. Klik op de onderstaande button om het hele nummer te lezen.
